A Story of Destruction and Survival

The Holocaust in the Galician Oil Belt

Die Erschießung des Schreiners Litmann

Zeugnisse zum Tathergang

Am 15.10.1942 trat der deutsche Kesselmeister Karl Rindfuss (Rindfuß) seine Arbeit bei der „Raffinerie Süd“ der Karpathen-Öl AG in der galizischen Kreisstadt Drohobycz an. Die Raffinerie Süd umfasste die früher selbständigen Raffinerien „Nafta“ und „Galicja“. Sein Vorgesetzter war der stellvertretende Werksleiter der Raffinerie, R. Krause. In dieser Zeit wurde laufend Jagd auf Juden gemacht, die kein „R“-Abzeichen (R = Rüstung) hatten. Mit einem „R“-Armband und Ausweis kennzeichnete man Juden, die als kriegswichtige Arbeiter noch benötigt wurden.

1943 umstellten “Gestapo-Leute und ihre ukrainischen Wachmänner die Raffinerie ‚Nafta‘, die … als Magazin diente. Nunmehr wurden Juden ohne R-Abzeichen aussortiert und zu einer Gruppe von 40-50 Personen zusammengestellt. Krause soll die Selektion mit Hilfe eines als Arbeitsaufsehers eingesetzten Kesselmeisters selbst durchgeführt haben. Ergriffen wurde auch der ältere Schreiner Isidor Littmann aus dem ZAL [Zwangsarbeitslager] Boryslaw, der zufällig am Ort war, weil er der Baukolonne Zentralwerkstatt angehörte. Littmann hatte kein ‚R‘. Er versuchte mit ein paar anderen Juden zu flüchten; Krauses Aufseher stürmte hinterher und erschoss Littmann“ (Sandkühler, S. 383)

Bei dem Kesselmeister handelte es sich um Karl Rindfuss; der erschossene Jude hieß Izydor Litmann (andere Schreibweisen: Vorname Isidor, Nachname: Litman, Littman, Littmann, Litman-Haleman, wohnhaft in Boryslaw, Witowskigasse 26). Über diesen Vorfall berichteten drei Augenzeugen: Wilhelm Krell, Genia Stock und Karoline Schnepf.

Augenzeugin Karoline (Karola) Schnepf, geboren 1912 in Drohobycz, war von Ende 1941 bis April 1944 als Zwangsarbeiterin bei der Karpathen-Öl AG in Drohobycz – zuerst als Arbeiterin in den Raffinerien Galicja und Nafta, später in der Buchhaltung tätig. Sie schilderte den generellen Ablauf solcher Selektionen:

Von 1943 bis zu dem Zeitpunkt meines Abtransports nach Plaszów [13.04.1944] fanden in der Raffinerie Nafta mehrere Aktionen statt. Während dieser Aktionen wurden jeweils die zur Erschießung bestimmten Juden herausgesucht. Ich erinnere mich noch genau daran, wie diese Aktionen stattfanden. Alle Juden, die in der Raffinerie Nafta arbeiteten, standen auf dem Hof. Hier suchte Krause persönlich die Menschen aus, die erschossen werden sollten.“ Sie erinnerte sich auch an den Beschuldigten Rindfuss: „Er war mittleren Wuchses, kräftig, dunkel, etwas jünger als Krause. Während dieser Aktion (Selektion) bewachte Rindfuss die Juden, die durch Krause aussortiert worden waren.“ (Schnepf, S. 322f.)

Augenzeugin Genia Stock (Eugenia Sztok), geboren 1903 in Drohobycz, war mit Aufräumungsarbeiten in der Raffinerie Galicja beschäftigt und später in der Verwaltung tätig. Sie sagte aus: Wir wurden „auf unserem Weg zur Arbeit von Deutschen umzingelt … Während der … Selektion floh ein Arbeiter, der Schreiner Litmann (der kein „R“ hatte) durch die Raffinerie „Nafta“. Dieses sah auch der von mir schon erwähnte Deutsche Rindfuss. Er lief hinter Litmann her. Ich hörte einen Schuss, und, als ich in die Raffinerie „Galicja“ zurückkehrte, sah ich – während ich mit der Gruppe, die die Selektion überstanden hatte, unterwegs war – die Leiche des Litmann. Es ist ganz klar, dass Litmann von Rindfuss erschossen wurde. Ich habe gesehen, wie er hinter Litmann hergelaufen ist und in der Hand eine Pistole hielt, dann fiel der Schuss und konsequenterweise lag nachher die Leiche auf der Erde.“ (Genia Stock, S. 227f.)

Mit Absicht oder ungewollt?

Scheinbar ein völlig anderes Bild zeichnete ein anderer Zeitzeuge. Nicolas Bronicki, geb. am 14.10.1905 in Drohobycz, sagte am 26.10.1966 als Zeuge im Prozess gegen Friedrich Hildebrand aus. Im Anschluss wurde er von der Staatsanwaltschaft zu einigen weiteren Beschuldigten gehört. Im Gesprächsprotokoll steht: „Der Zeuge erinnert sich an den Beschuldigten Rindfuß als an einen Mann, der an sich von anständiger Gesinnung gewesen sei. Allerdings habe er einmal auf dem Gelände der Raffinerie Nafta einen Juden erschossen. Rindfuß sei danach zum Zeugen, der auch bei Gestapo-Leuten ein gewisses Ansehen genossen habe, gekommen, und habe ihm mit einiger Verzweiflung seine Tat berichtet, weil er offensichtlich Gewissensbisse gehabt habe (der Zeuge dürfte bei dem geschilderten Fall den Fall des Schreiners Litmann meinen).“ (Bronicki, S. 1992)

Wie verträgt sich diese Aussage mit den anderen Zeugenaussagen?

Nicolas Bronicki war kein Augenzeuge der Tat, aber bestätigt, dass Karl Rindfuss die Tat begangen hat. Daran gibt es nach dieser Aussage keinen Zweifel, nur sah er den Beschuldigten als einen im Grunde anständigen Menschen, der zugab, geschossen zu haben und seine Tat danach bereute. Nicolaus Bronicki schilderte dieses Gespräch sicher wahrheitsgemäß. Aber Bronicki kam nur gelegentlich mit Rindfuss in Kontakt, während die anderen Zeugen Rindfuss von der täglichen Arbeit in der Raffinerie kannten. Wir finden häufig dieses Verhaltensmuster, dass Angehörige der deutschen Besatzungsmacht sich zu einzelnen Juden zurückhaltend, freundlich oder sogar hilfsbereit zeigten, während sie sonst rücksichtslos Gewalt ausübten. Die Motive dafür können sehr unterschiedlich sein: für manche Gewalttäter diente es zur eigenen Gewissensberuhigung (ich persönlich habe ja nichts gegen Juden, habe sogar mit einzelnen Juden ein gutes Verhältnis, aber Befehl ist Befehl). Ein anderes Motiv, das nach Stalingrad und der sich abzeichnenden militärischen Niederlage immer häufiger auftrat, war die Vorsorge (Wenn ich nach der Niederlage zur Rechenschaft gezogen werde, kann ich einige Juden als Zeugen benennen, dass ich anders war und geholfen habe). Über die Motive von Karl Rindfuss kann man nur spekulieren.

Sehen wir uns deshalb die Tat selbst an: Wie konnte es dazu kommen – hatte Rindfuss keine Wahl?

  • Seine Aufgabe als Kesselmeister war eine verantwortungsvoll technische Aufgabe. „Aufseher der Arbeitsjuden“ war aber eine zusätzliche Aufgabe, die er freiwillig übernommen hatte.
  • Er nahm an Selektionen teil – andere Techniker lehnten das ab.
  • Rindfuss bewachte die selektierten Juden, obwohl ihre bevorstehende Erschießung allgemein bekannt war – Menschen, mit denen er vorher zusammengearbeitet hatte.
  • Als Wache bewaffnete er sich mit einer Pistole – einem Werkzeug, mit der er selbst andere Menschen umbringen konnte. Kein anderer Zivilangestellter in seiner Umgebung trug eine Waffe.
  • Versuchten Juden vor ihrer Ermordung zu fliehen, so hätte er sie nicht verfolgen müssen, was er aber tat: „Nach der Selektion, als ich mich wieder in meinem Zimmer befand, wo ich arbeitete, sah ich aus dem Fenster, wie Rindfuss auf dem Feld auf der anderen Seite der Chaussee herumlief und die Menschen suchte, die während der Selektion geflohen waren.“ (Schnepf, S. 323)
  • Auch im Falle des getöteten Schreiners Litmann handelte es sich nicht um eine spontane Reaktion, sondern es war eine Tat mit Absicht: er „lief hinter Litmann her“ (Stock, S. 227), bevor er den tödlichen Schuss abgab.

Nach der Tötung Litmanns wurde Rindfuss von deutschen Kollegen geschnitten: „Ich weiß, dass sogar die Deutschen, die als Techniker in ‚Galicja‘ arbeiteten und an der Aktion nicht teilgenommen hatten, später Rindfuss boykottierten, da er als nicht Gestapo-Angehöriger keine ’schmutzige Arbeit‘ hätte leisten sollen, welches Aufgabe der Gestapo sei.“ (Stock, S. 228). Am 16.11.1943 verließ Karl Rindfuss Drohobycz. Wurde er nach dem Krieg für seine Tat zur Rechenschaft gezogen?

Ein juristisches Desaster

Im deutschen Recht hängen die Verjährungsfristen von den Höchststrafen ab, die für bestimmte Delikte verhängt werden können: für lebenslängliche Strafen betrug die Verjährungsfrist 20 Jahre, beginnend ab 1949. Auch politisch motivierte Morde aus der NS-Zeit wären also 1969 verjährt. Für diese Straftaten verlängerte der Bundestag deshalb die Frist um 10 Jahre, also bis 1979. Zur gleichen Zeit arbeitete das Justizministerium eine Reform des „Ordnungswidrigkeitengesetzes“ aus, mit der Bagatelldelikte entkriminalisiert werden sollten. Am 24. Mai 1968 verabschiedete der Deutsche Bundestag dann einstimmig ein scheinbar harmloses Gesetz mit dem sperrigen Kürzel EGOWiG (Einführungsgesetz zum Ordnungswidrigkeitengesetz). In dem Einführungsgesetz platziert war eine Änderung des Strafgesetzbuchs (StGB): Fehlen besondere persönliche Eigenschaften, Verhältnisse oder Umstände (besondere persönliche Merkmale), welche die Strafbarkeit des Täters begründen, beim Teilnehmer, so ist dessen Strafe nach den Vorschriften über die Bestrafung des Versuchs zu mildern“ (§52 Abs.2 StGB).

Welche Folgen hatte diese kleine Änderung? Bis 1968 konnten alle Beteiligten an einer NS-Mordtat, auch Mordgehilfen, mit lebenslänglicher Haft bestraft werden. Dabei galten fast alle NS-Täter nicht als Mörder, sondern nur als Mordgehilfen – als Mörder wurden von der deutschen Justiz meist nur die Spitzen des NS-Regimes wie Hitler, Himmler, Göring und Frank betrachtet. Nach der Änderung des § 52 StGB galt: wenn dem Beschuldigten selbst nicht niedrige Beweggründe wie Mordlust und Rassenhass nachgewiesen werden konnte, durfte er nur noch mit maximal 15 Jahren Freiheitsentzug bestraft werden – damit waren diese Taten rückwirkend bereits 1960 verjährt. Ein Beschuldigter konnte sich leicht rausreden: er habe die Tat nicht gewollt, ihm taten die Opfer leid, er habe ein gutes Verhältnis zu manchen Juden gepflegt, usw. Das Gegenteil war ihm nur schwer nachzuweisen – mithin war seine Tat verjährt. Diese Konsequenz war den Bundestagsabgeordneten damals nicht bekannt – sonst wäre es nicht zu dem einstimmigen Beschluss gekommen. In der Zeit zwischen dem Bundestagsbeschluss und dem Inkrafttreten des Gesetzes am 1. Oktober 1968 hätte das Gesetz noch geändert werden können. Bedenken von Juristen, dass dieser Paragraph zu einer „kalten Amnestie“ für NS-Gewaltverbrechen führen könne, wurden von dem Ministerialdirigenten im Justizministerium, Dr. Eduard Dreher, abgetan und so trat dieses Gesetz in Kraft. Tatsächlich urteilte der Bundesgerichtshof dann 1969, dass Beihilfe zu Morden zum 8. Mai 1960 verjährt sei und berief sich dabei auf den geänderten Paragraphen § 52 Abs. 2 des StGB.

Ausgedacht hatte sich diese „kalte Amnestie durch die Hintertür“ eben dieser leitende Beamte im Justizministerium, Dr. Eduard Dreher. In der NS-Zeit hatte er als Staatsanwalt am Sondergericht in Innsbruck besonders hohe Strafen beantragt – in mindestens zwölf Bagatellfällen sogar die Todesstrafe, weil es sich bei den Angeklagten um „Volksschädlinge“ handle. Dreher hatte sich somit durch die Gesetzesänderung selbst amnestiert.

Man muss sich das EGOWiG vorstellen wie eine Bombe, die in einem Kinderspiel­zeug versteckt ist. Diese juristische Bombe zerriss die schon laufenden Ermittlungs- und Strafverfahren gegen die NS-Täter und verhinderte weitere. Das Riesenverfahren gegen Hunderte von Beschuldigten aus dem Reichssicherheitshauptamt, das die Terrorzentrale des sogenannten Dritten Reiches gewesen war, brach in sich zusammen – die Arbeit von elf Staatsanwälten, 150.000 Aktenordner perdu; alles umsonst. Tausende Ermittlungsverfahren konnten nicht mehr fortgeführt werden.“ (Prantl, a.a.O.)

Die untersuchenden Staatsanwälte im Falle Rindfuss mussten damit rechnen, dass die Richter beim Angeklagten keine besonderen strafverschärfenden Merkmale sehen würden und die Tat damit verjährt wäre. Das Ermittlungsverfahren gegen Karl Rindfuss wurde nicht fortgeführt – es kam zu keiner Anklage und zu keinem Prozess, in dem die Tatvorwürfe, auch mit weiteren Zeugen und Dokumenten, hätten geklärt werden können.

Kurzbiographie Karl Rindfuss

Kurzbiographie Karoline Schnepf

Quellen:

Notizen zu Rindfuss, in: Landesarchiv Schleswig-Holstein LASH, Abt. 352.4 Lübeck, Bd. 1748, Bl. 24-29 und 39;
Aussage Wilhelm Krell, in: Bundesarchiv (BArch) Ludwigsburg B.162, Bd. 5832, Bl. 207, 207R, 208
Aussage Genia Stock, Haifa, 23.5.1962, in: BArch B.162, Bd. 5832, Bl. 225-228
Aussage Karoline Schnepf, Tel Aviv, 4.10.1962, in: BArch, B.162, Bd. 5832, Bl. 322-324;
Protokoll Nicolas Bronicki, Bremen, 26.10.1966, in: LASH Abt. 352.4, Bd. 1736, Bl. 1985a-1992
Zugangsliste KL Plaszow aus Drohobycz und Boryslaw, Liste Frauen, Nr. 162, in: Arolsen Archives, 1.1.19.1 / 489049
Isydor Litman-Haleman, Eintrag in: DALO Archiv (Lwiw), R 85-2-28, Liste jüdischer Arbeiter und Angestellten der Karpathen-Öl, 1942-1943, Blatt 25, Nr. 41 (auch: YVA M52.140, S. 50)
Manfred Görtemaker, Panne mit Kalkül, in: ZEIT Geschichte, 6/2020, S.94f.;
Heribert Prantl, Kalte Amnestie, in: Süddeutsche Zeitung, 6.5.2018
Thomas Sandkühler, „Endlösung in Galizien“, Bonn 1996, S. 383 und 538

The shooting of the carpenter Litmann

Testimonies on the course of events

On 15 October 1942, the German boiler master Karl Rindfuss (Rindfuß) started work at the „Raffinerie Süd“ of the Karpathen-Öl AG in the Galician district town of Drohobycz. The Refinery South comprised the formerly independent refineries „Nafta“ and „Galicja“. His superior was the deputy plant manager of the refinery, R. Krause. During this time, Jews who did not have an „R“ badge (R = armour) were constantly hunted down. Jews who were still needed as workers important to the war were marked with an „R“ armband and pass.

In 1943, „Gestapo men and their Ukrainian guards surrounded the ‚Nafta‘ refinery, which … served as a magazine. Now Jews without R-badges were sorted out and put together in a group of 40-50 people. Krause is said to have carried out the selection himself with the help of a boiler foreman assigned as a work supervisor. Also seized was the elderly carpenter Isidor Littmann from the ZAL [forced labour camp] Boryslaw, who happened to be at the site because he belonged to the construction crew Central Workshop. Littmann did not have an ‚R‘. He tried to escape with a few other Jews; Krause’s overseer stormed in after him and shot Littmann“ (Sandkühler, p. 383)

The boiler master was Karl Rindfuss; the Jew who was shot was called Izydor Litmann (other spellings: First name Isidor; last name: Litman, Littman, Littmann, Litman-Haleman, resident in Boryslaw, Witowskigasse 26). Three eyewitnesses reported on this event: Wilhelm Krell, Genia Stock and Karoline Schnepf.

Eyewitness Karoline Schnepf, born in Drohobycz in 1912, was a forced labourer at Karpathen-Öl AG in Drohobycz from the end of 1941 to April 1944 – first as a worker in the Galicja and Nafta refineries, later in the bookkeeping department. She described the general course of such selections:

„From 1943 until the time of my deportation to Plaszów [13.04.1944], several actions took place at the Nafta refinery. During each of these actions, the Jews destined to be shot were picked out. I still remember exactly how these actions took place. All the Jews who worked in the Nafta refinery stood in the yard. Here Krause personally picked out the people who were to be shot.“ She also remembered the accused Rindfuss: „He was of medium build, strong, dark, a little younger than Krause. During this action (selection) Rindfuss guarded the Jews who had been sorted out by Krause.“ (Schnepf, p. 322f.)

Eyewitness Genia Stock (Eugenia Sztok), born in Drohobycz in 1903, was involved in clean-up work at the Galicja refinery and later worked in administration. She testified: We were „surrounded by Germans on our way to work … During the … selection one worker, the carpenter Litmann (who had no „R“) fled through the refinery „Nafta“. The German Rindfuss, whom I have already mentioned, also saw this. He ran after Litmann. I heard a shot and, when I returned to the „Galicja“ refinery, I saw – while I was on the way with the group that had survived the selection – Litmann’s corpse. It is quite clear that Litmann was shot by Rindfuss. I saw him running after Litmann, holding a pistol in his hand, then the shot was fired and consequently afterwards the corpse lay on the ground.“ (Genia Stock, p. 227f.)

Intentionally or unintentionally?

Apparently a completely different picture was painted by another contemporary witness. Nicolas Bronicki, born on 14 October 1905 in Drohobycz, testified as a witness in the trial against Friedrich Hildebrand on 26 October 1966. Subsequently, he was heard by the public prosecutor’s office in relation to several other accused persons. The transcript of the conversation states: „The witness remembers the accused Rindfuß as a man of decent character. However, he had once shot a Jew on the premises of the Nafta refinery. Afterwards, Rindfuß came to the witness, who was also held in a certain esteem by Gestapo people, and reported his deed to him with some despair, because he had obviously had pangs of conscience (the witness must have meant the case of the carpenter Litmann)“. (Bronicki, p. 1992)

How does this statement fit in with the other witness statements?

Nicolas Bronicki was not an eyewitness to the crime, but confirmed that Karl Rindfuss committed the crime. There is no doubt about that according to this testimony, but he saw the accused as a basically decent person who admitted to having shot and regretted his action afterwards. Nicolaus Bronicki certainly described this conversation truthfully. But Bronicki only came into contact with Rindfuss occasionally, while the other witnesses knew Rindfuss from their daily work in the refinery. We often find this pattern of behaviour, that members of the German occupation forces showed restraint, friendliness or even helpfulness towards individual Jews, while otherwise they were ruthlessly violent. The motives for this could be very different: for some perpetrators of violence it served to calm their own consciences (I personally am not an anti-Semite, I even have a good relationship with individual Jews, but orders are orders). Another motive, which became more frequent after Stalingrad and the looming military defeat, was precaution (If I am called to account after the defeat, I can name some Jews as witnesses that I behaved different and helped). We can only speculate about Karl Rindfuss‘ motives.

Let us therefore look at the act itself: How could it come to this – did Rindfuss have no choice?

  • His job as boiler master was a responsible technical task. „Overseer of the Labour Jews“, however, was an additional task he took on voluntarily.

  • He took part in selections – other technicians refused.

  • Rindfuss guarded the selected Jews even though their imminent shooting was common knowledge – people he had worked with before.

  • As a guard, he armed himself with a pistol – a tool with which he himself could kill other people. No other civilian employee around him carried a gun.

  • If Jews tried to flee before they were killed, he would not have had to pursue them, but he did: „After the selection, when I was back in my room where I was working, I looked out of the window and saw Rindfuss running around in the field on the other side of the Chaussee, looking for the people who had fled during the selection.“ (Schnepf, p. 323)
  • In the case of Litmann, the carpenter who was killed, it was also not a spontaneous reaction, but an intentional act: he „ran after Litmann“ (Stock, p. 227) before firing the fatal shot.

After the shooting of Litmann, Rindfuss was shunned by German colleagues: „I know that even the Germans who worked as technicians in ‚Galicja‘ and had not taken part in the action later boycotted Rindfuss, because as a non-Gestapo member he should not have done any ‚dirty work‘, which was the Gestapo’s job.“ (Stock, p. 228). On 16.11.1943 Karl Rindfuss left Drohobycz. Was he held accountable for his actions after the war?

A legal disaster

In 1968, according to the German law in force at the time, murders for which those involved could be sentenced to life imprisonment became time-barred after 20 years. Beginning in 1949, politically motivated murders from the Nazi era would have been barred by the statute of limitations in 1969. To prevent this, the Bundestag first extended the time limit by ten years, i.e. until 1979. At the same time, the Ministry of Justice drew up a reform that would no longer criminalise petty crimes: they were to be treated as „administrative offences“ (Ordnungswidrigkeiten). On 24 May 1968, the German Bundestag unanimously passed a seemingly innocuous law introducing this reformed law on administrative offences (EGOWiG). Hidden in this law, however, was an amendment to the Criminal Code: participants in a crime were to be punished as if they had only attempted the crime, if these participants in the crime could not be proven to have special characteristics such as murderousness or racial hatred as motives. For participation in murders, only a maximum sentence of 15 years was then possible, and as a result, the acts of those involved in murder were retroactively barred by the statute of limitations as early as 1960! The members of the Bundestag were not aware of this possible consequence when they voted.

This trick was thought up by a senior official in the Ministry of Justice, Dr Eduard Dreher. During the Nazi era, as a public prosecutor at the special court in Innsbruck, he had requested particularly high sentences – in at least twelve petty cases even the death penalty, because the defendants were „pests of the people“. Dreher had thus amnestied himself by changing the law.

„You have to imagine the EGOWiG like a bomb hidden in a child’s toy. This legal bomb tore apart the already ongoing investigation and criminal proceedings against the Nazi perpetrators and prevented further ones. The huge proceedings against hundreds of accused from the Reich Security Main Office, which had been the terror headquarters of the so-called Third Reich, collapsed – the work of eleven public prosecutors, 150,000 files perdu; all in vain. Thousands of investigative proceedings could no longer be continued.“ (Prantl, op. cit.)

The investigating prosecutors in the Rindfuss case had to reckon with the fact that the judges would not see any special aggravating features in the accused and that the offence would thus be time-barred. The investigation against Karl Rindfuss was not continued – there was no indictment and no trial in which the allegations of the crime could have been clarified, even with further witnesses and documents.

Short biography Karl Rindfuss

Short biography Karolina Schnepf

Sources:

Notes on Rindfuss, in: Landesarchiv Schleswig-Holstein LASH, Abt. 352.4 Lübeck, vol. 1748, pp. 24-29 and 39;
Statement by Wilhelm Krell, in: Bundesarchiv (BArch) Ludwigsburg B.162, vol. 5832, pp. 207, 207R, 208
Statement by Genia Stock, Haifa, 23 May 1962, in: BArch B.162, vol. 5832, pp. 225-228
Statement by Karoline Schnepf, Tel Aviv, 4.10.1962, in: BArch, B.162, vol. 5832, pp. 322-324;
Minutes Nicolas Bronicki, Bremen, 26.10.1966, in: LASH Dept. 352.4, vol. 1736, pp. 1985a-1992
KL Plaszow access list from Drohobycz and Boryslaw, list of women, no. 162, in: Arolsen Archives, 1.1.19.1 / 489049;
Isydor Litman-Haleman, entry in: DALO Archives (Lviv), R 85-2-28, List of Jewish workers and employees of Carpathian Oil, 1942-1943, sheet 25, no. 41 (also: YVA M52.140, p. 50).
Manfred Görtemaker, Panne mit Kalkül, in: ZEIT Geschichte, 6/2020, p.94f.;
Heribert Prantl, Kalte Amnestie, in: Süddeutsche Zeitung, 6/5/2018.
Thomas Sandkühler, „Endlösung in Galizien“, Bonn 1996, p. 383 and 538

Zastrzelenie stolarza Litmanna

Zeznania dotyczące przebiegu wydarzeń

15.10.1942 niemiecki mistrz kotła Karl Rindfuss (Rindfuß) rozpoczął pracę w „Raffinerie Süd“ firmy Karpathen-Öl AG w galicyjskim powiatowym mieście Drohobycz. W skład Rafinerii Południe wchodziły dawniej samodzielne rafinerie „Nafta“ i „Galicja“. Jego przełożonym był zastępca kierownika zakładu rafineryjnego, R. Krause. W tym czasie stale polowano na Żydów, którzy nie posiadali opaski „R“ (R = zbrojenia). Za pomocą opaski „R“ i dowodu osobistego oznaczano Żydów, którzy nadal byli potrzebni jako pracownicy ważni dla działań wojennych.

W 1943 r. „Gestapowcy i ich ukraińscy strażnicy otoczyli rafinerię „Nafta“, która … służyła jako magazyn. Teraz Żydzi bez opaski z „R“ zostali wyselekcjonowani i zebrani w grupę 40-50 osób. Mówi się, że Krause sam przeprowadził selekcję z pomocą mistrza kotła, który został przydzielony jako nadzorca pracy. Schwytano również starszego stolarza Isidora Littmanna z ZAL Borysławia ( obóz pracy przymusowej), który znalazł się tam przypadkowo, ponieważ należał do załogi budowlanej Warsztatu Centralnego. Littmann nie miał „R“. Próbował uciec wraz z kilkoma innymi Żydami, nadzorca Krausego ruszył w pogoń i zastrzelił Littmanna“ (Sandkühler, s. 383)

Tym mistrzem kotła był Karl Rindfuss; zastrzelony Żyd nazywał się Izydor Litmann (inne wersje zapisu imienia i nazwiska: imię Izydor, nazwisko: Litman, Littman, Littmann, Litman-Haleman, mieszkaniec Borysławia, Witowskiego 26). Trzech naocznych świadków zgłosiło ten incydent: Wilhelm Krell, Genia Stock i Karoline Schnepf.

Naoczny świadek Karoline (Karola) Schnepf, urodzona w Drohobyczu w 1912 roku, od końca 1941 roku do kwietnia 1944 roku była robotnicą przymusową w Karpathen-Öl AG w Drohobyczu – najpierw jako robotnica w rafineriach w Galicja i Nafta, później w dziale księgowości. Opisała ona ogólny przebieg takich selekcji:

„Od 1943 r. do czasu mojej deportacji do Płaszowa, w rafinerii Nafta miało miejsce kilka akcji. Podczas każdej z tych akcji wybierano Żydów przeznaczonych do rozstrzelania. Wciąż pamiętam dokładnie, jak te selekcje wyglądały. Na podwórku stali wszyscy Żydzi, którzy pracowali w rafinerii Nafta. Krause [zastępca kierownika rafinerii] osobiście wybierał ludzi, którzy mieli zostać rozstrzelani.“ Świadek przypomniała sobie również oskarżonego Rindfussa: „Był średniej budowy, silny, ciemny, nieco młodszy od Krausego. Podczas tej akcji Rindfuss pilnował Żydów, których wyselekcjonował Krause“. (Schnepf, s. 322f.)

Naoczny świadek Genia Stock (Eugenia Sztok), urodzona w Drohobyczu w 1903 roku, zajmowała się pracami porządkowymi w rafinerii Galicja, a następnie pracowała w administracji. Zeznała: Zostaliśmy „otoczeni przez Niemców w drodze do pracy… W czasie selekcji jeden robotnik, stolarz Litmann (który nie miał „R“), uciekł przez rafinerię „Nafta“. Niemiec Rindfuss, o którym już wspomniałam, również to zauważył. Pobiegł za Litmannem. Usłyszałam strzał, a wracając z grupą, która przeżyła selekcję do rafinerii „Galicja“, zobaczyłam – zwłoki Litmanna. Jest całkiem jasne, że Litmanna zastrzelił Rindfuss. Widziałam go biegnącego za Litmannem, trzymającego w ręku pistolet, potem padł strzał, a potem trup leżał na ziemi“. (Genia Stock, s. 227f.)

Celowo czy nieumyślnie?

Pozornie zupełnie inny obraz narysował inny naoczny świadek. Nicolas Bronicki, urodzony 14 października 1905 r. w Drohobyczu, zeznawał 26 października 1966 r. jako świadek w procesie przeciwko Friedrichowi Hildebrandowi. Następnie został przesłuchany przez prokuraturę w sprawie kilku innych oskarżonych. W zapisie rozmowy czytamy: „Świadek pamięta oskarżonego Rindfußa jako człowieka o przyzwoitym usposobieniu. Pewnego razu jednak zastrzelił Żyda na terenie rafinerii Nafta. Rindfuß przyszedł następnie do świadka, który również cieszył się pewną renomą wśród gestapowców i opowiedział mu o swoim czynie z pewną skruchą, ponieważ miał oczywiście wyrzuty sumienia (świadek miał prawdopodobnie na myśli sprawę stolarza Litmanna w opisywanej sprawie)“. (Bronicki, s. 1992)

W jaki sposób to zeznanie jest zgodne z innymi zeznaniami świadków?

Nicolas Bronicki nie był naocznym świadkiem tej zbrodni, ale potwierdził, że Karl Rindfuss ją popełnił. Nie ma po tym zeznaniu żadnej wątpliwości , tylko że on widział oskarżonego jako w gruncie rzeczy przyzwoitego człowieka, który przyznał się do strzału i żałował swojego czynu. Nicolaus Bronicki na pewno opisał tę rozmowę szczerze. Ale Bronicki stykał się z Rindfussem tylko sporadycznie, podczas gdy inni świadkowie znali Rindfussa z codziennej pracy w rafinerii. Często spotykamy się z takim wzorcem zachowania, że członkowie niemieckich sił okupacyjnych okazywali poszczególnym Żydom powściągliwość, życzliwość, a nawet pomocność, ale poza tym byli bezwzględnie brutalni. Motywy tego mogą być bardzo różne: dla niektórych sprawców przemocy służyło to uspokojeniu własnych sumień (osobiście nie mam nic przeciwko Żydom, mam nawet dobre stosunki z poszczególnymi Żydami, ale rozkaz jest rozkazem). Innym motywem, który stał się coraz bardziej powszechny po Stalingradzie i zbliżającej się klęsce militarnej, była przezorność (Jeśli po klęsce zostanę pociągnięty do odpowiedzialności, mogę wymienić niektórych Żydów jako świadków, że byłem inny i pomagałem). Można tylko spekulować na temat motywów Karla Rindfussa.

Spójrzmy więc na sam czyn: Jak mogło do tego dojść – czy Rindfuss nie miał wyboru?

  • Jego praca jako mistrza kotła była odpowiedzialnym zadaniem technicznym. „Nadzorowanie pracujących Żydów,“ było jednak dodatkowym zadaniem, którego się dobrowolnie podjął.
  • Uczestniczył w selekcjach – inni technicy odmówili.
  • Rindfuss pilnował wybranych Żydów, mimo że ich rychłe rozstrzelanie było powszechnie znane – ludzi, z którymi wcześniej pracował.
  • Jako strażnik, uzbrajał się w pistolet – narzędzie, którym sam mógł zabijać innych ludzi. Żaden inny cywilny pracownik wokół niego nie nosił broni.
  • Gdyby Żydzi próbowali uciekać przed śmiercią, nie musiałby ich ścigać, ale zrobił to: „Po selekcji, kiedy znalazłam się z powrotem w moim pokoju, gdzie pracowałam, wyjrzałam przez okno i zobaczyłam Rindfussa biegnącego po polu po drugiej stronie szosy, szukającego ludzi, którzy uciekli podczas selekcji“. (Schnepf, s. 323)
  • Również w przypadku zabitego stolarza Litmanna nie była to spontaniczna reakcja, ale działanie z zamiarem: „pobiegł za Litmannem“ (Stock, s. 227) przed oddaniem śmiertelnego strzału.

Klęska prawna

W 1968 roku, zgodnie z obowiązującym wówczas prawem niemieckim, zabójstwa, za które można było skazać na karę dożywotniego więzienia, uległy po 20 latach przedawnieniu. Począwszy od 1949 roku morderstwa polityczne z czasów nazistowskich zostałyby przedawnione w 1969 roku. Aby temu zapobiec, Bundestag przedłużył termin o dziesięć lat, tj. do 1979 r. Jednocześnie Ministerstwo Sprawiedliwości pracowało nad reformą, która przestałaby penalizować drobne przestępstwa: miały być one traktowane jako „przestępstwa administracyjne“. 24 maja 1968 roku niemiecki Bundestag jednogłośnie uchwalił pozornie niewinną ustawę wprowadzającą tę zreformowaną ustawę o przestępstwach administracyjnych (EGOWiG). Ukryta w tej ustawie była jednak nowelizacja kodeksu karnego: „W przypadku braku szczególnych cech osobistych, okoliczności lub warunków (szczególnych cech osobistych), które uzasadniają odpowiedzialność karną sprawcy, w przypadku uczestnika, łagodzi się jego karę zgodnie z przepisami o karze za usiłowanie“ (§52 ust. 2 StGB).

Jakie skutki miała ta zmiana? Do 1968 roku wszyscy uczestnicy nazistowskich zbrodni, łącznie z pomocnikami, mogli być karani dożywotnim więzieniem. W związku z tym prawie wszyscy nazistowscy sprawcy nie byli uznawani za morderców, a jedynie za pomocników w morderstwie – w większości przypadków tylko najwyżsi rangą członkowie nazistowskiego reżimu, tacy jak Hitler, Himmler, Göring i Frank byli uznawani przez niemiecki wymiar sprawiedliwości za morderców. Po zmianie § 52 StGB obowiązywało, że jeżeli samemu oskarżonemu nie można było udowodnić niskich pobudek, takich jak skłonności mordercze i nienawiść rasowa, mógł on być ukarany jedynie karą maksymalnie 15 lat pozbawienia wolności – tym samym czyny te ulegały retroaktywnie przedawnieniu już w 1960 roku. Oskarżony mógł się z tego łatwo wykręcić: nie chciał tego czynu, współczuł ofiarom, utrzymywał dobre stosunki z niektórymi Żydami itp. Trudno było udowodnić coś przeciwnego – dlatego jego przestępstwo uległo przedawnieniu. Posłowie Bundestagu nie byli wówczas świadomi tej konsekwencji – w przeciwnym razie nie podjęto by jednomyślnej decyzji. W okresie między decyzją Bundestagu, a wejściem w życie ustawy z dniem 1 października 1968 roku mogła ona jeszcze zostać zmieniona. Obawy prawników, że paragraf ten może doprowadzić do „zimnej amnestii“ za nazistowskie zbrodnie przeciwko aktom przemocy, zostały oddalone przez dyrektora ministerialnego w Ministerstwie Sprawiedliwości, dr Eduarda Drehera, i tak ustawa weszła w życie. Federalny Sąd Najwyższy orzekł bowiem w 1969 r., że pomocnictwo w zabójstwie uległo przedawnieniu z dniem 8 maja 1960 r., powołując się na znowelizowany § 52 ust. 2 StGB.

Ta „zimna amnestia uchwalona przez tylne drzwi“ została wymyślona przez dr. Eduarda Drehera, wysokiego urzędnika w Ministerstwie Sprawiedliwości. W czasach nazizmu, jako prokurator w sądzie specjalnym w Innsbrucku, żądał szczególnie wysokich wyroków – w co najmniej dwunastu drobnych sprawach nawet kary śmierci, ponieważ oskarżeni byli „szkodnikami ludu“. Dreher amnestionował się w ten sposób poprzez zmianę prawa.
„Trzeba myśleć o EGOWiG jak o bombie ukrytej w dziecięcej zabawce. Ta bomba prawna rozerwała toczące się już śledztwa i postępowania karne przeciwko nazistowskim sprawcom i uniemożliwiła dalsze. Obszerne postępowanie przeciwko setkom oskarżonych z Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, który był centralą terroru tzw. III Rzeszy, załamało się – praca jedenastu prokuratorów, 150.000 akt perdu; wszystko na próżno. Tysiące postępowań śledczych nie mogło być już kontynuowanych“. (Prantl, op. cit.)

Prokuratorzy śledczy w sprawie Rindfussa musieli liczyć się z tym, że sędziowie nie dostrzegą w oskarżonym żadnych szczególnych okoliczności obciążających i że w związku z tym przestępstwo ulegnie przedawnieniu. Śledztwo przeciwko Karlowi Rindfussowi nie było kontynuowane – nie było aktu oskarżenia ani procesu, w którym można by było wyjaśnić zarzuty dotyczące przestępstwa, nawet przy pomocy dalszych świadków i dokumentów.

Krótka biografia Karla Rindfussa

Krótka biografia Karoliny Schnepf

Źródła:

Uwagi dotyczące Rindfussa, w: Landesarchiv Schleswig-Holstein LASH, Abt. 352.4 Lübeck, t. 1748, str. 24-29 i 39;
Oświadczenie Wilhelma Krella, w: Bundesarchiv (BArch) Ludwigsburg B.162, t. 5832, s. 207, 207R, 208
Oświadczenie Geni Stock, Hajfa, 23 maja 1962 r., w: BArch B.162, t. 5832, str. 225-228.
Oświadczenie Karoline Schnepf, Tel Aviv, 4 października 1962 r., w: BArch, B.162, tom 5832, str. 322-324;
Protokół Nicolasa Bronickiego, Brema, 26.10.1966, w: LASH Abt. 352.4, Bd. 1736, Bl. 1985a-1992.
Lista przyjęć do KL Płaszów z Drohobycza i Borysławia, lista kobiet, nr 162, w: Archiwum Arolsena, 1.1.19.1 / 489049;
Isydor Litman-Haleman, wpis: Archiwum DALO (Lwów), R 85-2-28, Lista żydowskich robotników i pracowników naftowych Karpathen-Öl, 1942-1943, arkusz 25, nr 41 (również: YVA M52.140, s. 50).
Manfred Görtemaker, Panne mit Kalkül, w: ZEIT Geschichte, 6/2020, str. 94f;
Heribert Prantl, Kalte Amnestie, w: Süddeutsche Zeitung, 6/5/2018.
Thomas Sandkühler, „Endlösung in Galizien“, Bonn 1996, str. 383 i 538.

Günter Kahlenberg: funkcjonariusz policji kryminalnej, kryminalista

[PL] Berlin, Grünberg, Kraków, Drohobycz …

Urodzony w Berlinie w 1916 roku, Günter Kahlenberg dorasta w skromnych warunkach, uczęszcza do szkoły z umiarkowanym powodzeniem, a następnie uczy się zawodu hydraulika. Wydaje się niepozorny, ale ma wielką potrzebę uznania. Nie ma jeszcze dwudziestu lat, gdy wstępuje do regimentu „Generał Göring“. Jest to stowarzyszenie policyjne, założone przez Hermanna Göringa w czasach, gdy był pruskim ministrem spraw wewnętrznych, a później nazwane jego imieniem. Było ono częścią siły domowej (Hausmacht) Göringa w rywalizacji z nazistowskimi bossami, którego członkowie rekrutowali się głównie z organizacji nazistowskich i Hitlerjugend. Członkowie regimentu zostali wychowani na radykalnych nazistów i antysemitów, a także przeszli szkolenie wojskowe jeszcze przed inwazją na Polskę. W lutym 1939 r. Günter Kahlenberg zostaje przeniesiony do straży granicznej w Schwerten w powiecie Grünberg (Śląsk). Od początku inwazji na Polskę we wrześniu 1939 r. pełni funkcję policjanta sił okupacyjnych. Jako początkujący funkcjonariusz policji kryminalnej nie zdał w grudniu 1940 roku pierwszego egzaminu zawodowego- jego powtórzenie będzie możliwe dopiero za dwa lata. Nie przeszkadza to jednak w zatrudnieniu go jako policjanta Służby Bezpieczeństwa.

W marcu 1941 roku zostaje przeniesiony do policji bezpieczeństwa w „stolicy“ Generalnego Gubernatorstwa w Krakowie. Tutaj poznaje Anneliese Ehlert, sekretarkę, urodzoną w 1918 roku, która pracuje dla Organizacji Todt jako stenotypistka. Günter Kahlenberg podczas inwazji na Związek Radziecki i okupacji Galicji pełni słuzbę jako funkcjonariusz Policji Bezpieczeństwa ; początkowo w oddziale terenowym w Stanisławowie, później zostaje przeniesiony do oddziału w Drohobyczu. Namawia Anneliese do przeniesienia się razem z nim. W nowym miejscu pracuje ona jako sekretarka, najpierw w biurze ekonomicznym administracji powiatowej (Kreishauptmannschaft), później w biurze Hoch-Tief w Drohobyczu. Mimo jego zalotów, nie biorą ślubu: Anneliese coraz bardziej dystansuje się od narzeczonego. Günter Kahlenberg nie wyróżnia się szczególną gorliwością i osiągnięciami w służbie, lubi tylko dużo mówić, ale w akcjach przeciwko Żydom jest zawsze na czele. Eduard Jurkschat, który służy jako kierowca w policji bezpieczeństwa, nazywa Kahlenberga bardzo niebezpiecznym człowiekiem, który brał udział we wszystkich masowych mordach. Śledztwo i lista jego udziału w zabójstwach nie istnieje, ponieważ Kahlenberg już nie żył, kiedy wreszcie w połowie lat 60-tych XX wieku prowadzono dochodzenia prokuratorskie przeciwko członkom Sipo Drohobycz za brutalne zbrodnie narodowego socjalizmu. Oskarżany jest również o kradzież na dużą skalę żydowskiego mienia, w tym futra dla swojej matki, zegarków i diamentów. Na czas od początku 1944 r. do końca wojny Kahlenberg zostaje przeniesiony do Werony we Włoszech – powody i okoliczności nie są jednak znane.

Behrendt – von Platen

Zgodnie z własnymi deklaracjami, na początku lipca wyrusza do Berlina, dokąd przybywa 15 lipca 1945 roku. Jako funkcjonariusz Służby Bezpieczeństwa w Drohobyczu znajduje się na liście zbrodniarzy wojennych: zostaje aresztowany i 16 lipca 1945 roku przesłuchany na posterunku policji kryminalnej Berlin-Bohnsdorf 233 RZ (strefa radziecka). Protokół ujawnia mieszankę fikcji i prawdy, którą przesłuchujący przyjmują za prawdę. Od marca 1941 do końca 1943 roku, jak twierdzi, przebywał na służbie wewnętrznej w krakowskiej policji kryminalnej – ani słowa o swoim przydziale w dystrykcie Galicji, Stanisławowie i Drohobyczu. Twierdzi natomiast, że musiał towarzyszyć kilku transportom zbiegłych i schwytanych robotników przymusowych i że podczas jednego z tych transportów pozwolił uciec 45 więźniom. Z tego powodu, jak twierdzi, wszczęto przeciwko niemu postępowanie karne za niedbałą opiekę nad więźniami i dlatego ostatecznie przeniesiono go do Włoch. Następnie rozbudowuje swoją legendę jako antyfaszysta: twierdzi, że 20 grudnia 1944 roku dołączył w Weronie do partyzantów. Nie ma na to żadnego dowodu – opowiada swoją historię i zakłada, że nie będzie podejrzanym, a historia zostanie dobrze przyjęta przez śledczych.

Po przesłuchaniu 17 lipca 1945 r. zostaje przekazany Armii Czerwonej w Berlinie-Grünau. Trzy dni później udało mu się stamtąd uciec. Z jakiegoś` powodu, jego krewni nie chcieli mieć z nim nic wspólnego. O godz. 17.00 21 lipca ciotka informuje strażnika o miejscu pobytu poszukiwanego Güntera Kahlenberga, który zostaje następnie aresztowany na skrzyżowaniu ulic Greifswalder Strasse i Danziger Strasse. Na posterunku policji, gdzie został zabrany, panuje oczywiście chaos: powód aresztowania nie wydaje się znany, Kahlenberg nie ma żadnych dokumentów, a jego dane osobowe nie są dalej sprawdzane. Do księgi przyjęć wpisuje się jako Günter Behrendt, mieszkający przy 31 Swinemünder Strasse z „panną von tak czy owak“ (z listu szefa policji kryminalnej Berlin-Bohnsdorf do wydziału śledczego Berlin-Treptow, 30 lipca 1945). Fräulein von sowieso“ nie jest znana pod podanym adresem. Dalsze dochodzenia i nadzór nad rodzicami pozostają bezowocne: Günter Kahlenberg zaginął.

W dniu 23 listopada urzędnik w urzędzie stanu cywilnego w Herne odnotowuje zgon Güntera von Platen, dyplomowanego inżyniera, pod numerem ewidencyjnym 1921/45. Według miejskiej policji kryminalnej von Platen urodził się w Berlinie 15 listopada 1914 roku, był żonaty i mieszkał w Wewer nr 232 koło Paderborn. Po napadzie z bronią w ręku von Platen zmarł 17 listopada wieczorem o 21:45 w wyniku postrzału w szyję z prawej strony, połączonego z niewydolnością oddechową i krążeniową, w Szpitalu Sankt-Marien w Herne. W następnym roku przed Sądem Okręgowym w Bochum wszczęto postępowanie przeciwko Schellbergowi m.in. w sprawie rabunku ulicznego – w toku tego postępowania ustalono, że dyplomowany inżynier Günter von Platen był w rzeczywistości Günterem Kahlenbergiem.

Krótka biografia Guntera Kahlenberga

Źródła: Bundesarchiv, Personalunterlagen BDC; LASH Abt. 352.4 Bd. 1737, Bl. 2155-2157; Bd. 1760, Personalunterlagen Kahlenberg; Bd. 1731, Bl. 414; Bd. 1734, Bl. 1326

Günter Kahlenberg: criminal police officer and criminal

[EN] Berlin, Grünberg, Krakau, Drohobycz …

Born in Berlin in 1916, Günter Kahlenberg grows up in humble circumstances, attends school with moderate success and then completes an apprenticeship as a plumber. He appears inconspicuous, but has a great need for recognition. He is not yet twenty years old when he joins the „General Göring“ regiment. This police organisation, founded by Hermann Göring during his time as Prussian Minister of the Interior and later named after him, was part of Göring’s house power in the competition with Nazi bigwigs and recruited mainly from Nazi organisations and the Hitler Youth. The members of the regiment were raised to be radical National Socialists and anti-Semites and received military training even before the invasion of Poland. In February 1939 Günter Kahlenberg was transferred to the border police in Schwerten in the district of Grünberg (Silesia). Right from the beginning of the invasion of Poland in September 1939, he is deployed as a police officer for the occupying forces. As a prospective criminal police officer, he fails the first examination in December 1940 – a repetition is only possible after two years. However, this did not prevent his deployment as a security policeman.

In March 1941, he was transferred to the security police in Krakow, the „capital“ of the Generalgouvernement. Here he meets Anneliese Ehlert, a secretary born in 1918, who works for the Organisation Todt as a stenotypist. Günter Kahlenberg is deployed as a security policeman during the invasion of the Soviet Union and the occupation of Galicia. Initially at the Stanislau field office, he is later transferred to the Drohobycz field office (security police). He persuades Anneliese Ehlert to follow him. She works as a secretary, first in the economic office of the county administration (Kreishauptmannschaft), later in the Hoch-Tief office in Drohobycz. Despite his advances, they do not marry: she distances herself more and more inwardly from her fiancé. Günter Kahlenberg does not stand out for his particular zeal and achievements on duty – he likes more to make big speeches. But he is at the forefront of operations against Jews. Eduard Jurkschat, who serves as a driver for the security police, calls Kahlenberg a very dangerous fellow who was involved in all mass murders. There is no investigation or list of his involvement in the murders, as Kahlenberg was no longer alive when a public prosecutor in Germany finally started an investigation into National Socialist crimes of violence against members of the Sipo Drohobycz in the mid-1960s. He is also accused of having looted Jewish property on a large scale, including a fur coat for his mother, watches and diamonds. From the beginning of 1944 until the end of the war, Kahlenberg was deployed in Verona in Italy – the reasons and circumstances for his transfer are not known.

Behrendt – von Platen

According to his own statements, he sets off for Berlin at the beginning of July, where he arrives on 15 July 1945. As a security policeman in Drohobycz, he is on a war crimes list: he is arrested and interrogated on 16 July 1945 in the Berlin-Bohnsdorf 233 RZ (Soviet zone) criminal police station. The transcript reveals a mixture of fiction and truth that he served up to the interrogators. From March 1941 to the end of 1943, he claims to have been on internal duty with the criminal police in Krakow – not a word about his deployment in the district of Galicia, in Stanislau and Drohobycz. Instead, he claims that he had to accompany several transports of escaped and recaptured forced labourers and that he allowed 45 prisoners to escape during one of these transports. Because of this, he claims, criminal proceedings were brought against him for negligent guarding of prisoners, and that is why he was transferred to Italy. Then he expands on his legend as an anti-fascist: in Verona he claims to have joined the partisans on 20 December 1944. He has no proof – he tells a story that he assumes will make him unsuspicious and be well received by the investigators.

After interrogation, he was handed over to a Red Army commando in Berlin-Grünau on 17 July 1945. Three days later he managed to escape from there. For whatever reason, his relatives wanted nothing to do with him. On 21 July in the afternoon at 5 p.m., his aunt informs a security guard of the whereabouts of the wanted Günter Kahlenberg, who is then seized on the street corner Greifswalder Straße / Danziger Straße. In police station 67, where he is taken, there is obviously chaos: the reason for the arrest does not seem to be known, Kahlenberg has no papers and his personal details are not checked further. He enters himself in the admission book as Günter Behrendt, who lives at Swinemünder Straße 31 with a „Fräulein von sowieso“ (from a letter from the head of the Berlin-Bohnsdorf criminal police to the Berlin-Treptow criminal investigation department, 30 July 1945). A „Fräulein von sowieso“ is unknown at the address mentioned. Further enquiries and surveillance of the parents remain fruitless: Günter Kahlenberg has disappeared.

On 23 November, an official at the registry office in Herne records the death of Günter von Platen, a graduate engineer, under register no. 1921/45. According to the municipal criminal police, von Platen was born in Berlin on 15 November 1914, was married and lived in Wewer no. 232 near Paderborn. After an armed robbery, von Platen died on 17 November in the evening at 9:45 p.m. in the Sankt-Marien-Hospital in Herne as a result of a bullet in the right neck, combined with respiratory and circulatory failure. In the following year, proceedings 4 Kls 51/46 were opened against Schellberg and others for street robbery at the Bochum Regional Court – in the course of these proceedings it was revealed that the graduate engineer Günter von Platen was in fact Günter Kahlenberg.

short biography Günter Kahlenberg

Sources: Bundesarchiv, Personalunterlagen BDC; LASH Abt. 352.4 Bd. 1737, Bl. 2155-2157; Bd. 1760, Personalunterlagen Kahlenberg; Bd. 1731, Bl. 414; Bd. 1734, Bl. 1326

Günter Kahlenberg: Kriminalpolizist, Krimineller

[DE] Berlin, Grünberg, Krakau, Drohobycz …

Der 1916 in Berlin geborene Günter Kahlenberg wächst in einfachen Verhältnissen auf, besucht die Schule mit mäßigem Erfolg und macht dann eine Lehre als Installateur. Er wirkt unauffällig, hat aber ein großes Geltungsbedürfnis. Er ist noch keine zwanzig Jahre alt, als er dem Regiment „General Göring“ beitritt. Dieser Polizeiverband, von Hermann Göring in seiner Zeit als preußischer Innenminister gegründet und später nach ihm benannt, gehörte zur Hausmacht Görings in der Konkurrenz der Nazi-Größen und rekrutierte sich vor allem aus NS-Organisationen und der Hitlerjugend. Die Mitglieder des Regiments wurden zu radikalen Nationalsozialisten und Antisemiten erzogen und schon vor dem Überfall auf Polen militärisch ausgebildet. Im Februar 1939 wird Günter Kahlenberg zur Grenzpolizei nach Schwerten im Kreis Grünberg (Schlesien) überstellt. Direkt ab Beginn des Überfalls auf Polen im September 1939 wird er als Polizist der Besatzungsmacht eingesetzt. Als angehender Kriminalpolizist fällt er im Dezember 1940 bei der I. Fachprüfung durch – eine Wiederholung ist erst nach zwei Jahren möglich. An einem Einsatz als Sicherheitspolizist hindert das aber nicht.

Im März 1941 wird er zur Sicherheitspolizei in die „Hauptstadt“ des Generalgouvernements, Krakau, versetzt. Hier lernt er die 1918 geborene Sekretärin Anneliese Ehlert kennen, die für die Organisation Todt als Stenotypiystin arbeitet. Günter Kahlenberg wird als Sicherheitspolizist beim Überfall auf die Sowjetunion und der Besetzung Galiziens eingesetzt. Anfangs bei der Außenstelle in Stanislau wird er später zur Außenstelle Drohobycz versetzt. Er überredet Anneliese Ehlert, ihm zu folgen. Sie arbeitet als Sekretärin zunächst im Wirtschaftsamt der Kreishauptmannschaft, später in dem aus vier Angestellten bestehenden Büro von Hoch-Tief in Drohobycz. Trotz seines Werbens heiraten sie nicht: sie distanziert sich innerlich mehr und mehr von ihrem Verlobten. Günter Kahlenberg fällt nicht durch besonderen Eifer und Leistungen im Dienst auf, führt nur große Reden, aber bei Einsätzen gegen Juden ist er immer vorne dabei. Eduard Jurkschat, der als Fahrer bei der Sicherheitspolizei dient, nennt Kahlenberg einen ganz gefährlichen Burschen, der bei allen Massenmorden mitgeschossen habe. Eine Untersuchung und Auflistung seiner Mordbeteiligungen existiert nicht, da Kahlenberg nicht mehr am Leben war, als endlich Mitte der 60er-Jahre staatsanwaltliche Ermittlungen wegen nationalsozialistischer Gewaltverbrechen gegen Angehörige der Sipo Drohobycz geführt wurden. Auch wird ihm vorgeworfen, in großem Umfang jüdischen Besitz geraubt zu haben, darunter einen Pelzmantel für seine Mutter, Uhren und Brillanten. Von Anfang 1944 bis zum Kriegsende wird Kahlenberg in Verona in Italien eingesetzt – die Gründe und Umstände zu seiner Versetzung sind nicht bekannt.

Behrendt – von Platen

Nach eigenen Angaben begibt er sich Anfang Juli auf den Weg nach Berlin, wo er am 15. Juli 1945 eintrifft. Als Sicherheitspolizist in Drohobycz steht er auf einer Kriegsverbrecherliste: er wird festgenommen und am 16.7.1945 im Kriminalrevier Berlin-Bohnsdorf 233 RZ (sowjetische Zone) vernommen. Das Protokoll enthüllt eine Mischung aus Dichtung und Wahrheit, die er den Vernehmern auftischt. Von März 1941 bis Ende 1943 will er im Innendienst bei der Kriminalpolizei in Krakau gewesen sein – kein Wort von seinem Einsatz im Distrikt Galizien, in Stanislau und Drohobycz. Stattdessen behauptet er, dass er mehrere Transporte von geflüchteten und wieder ergriffenen Zwangsarbeitern begleiten musste und er bei einem dieser Transporte 45 Gefangene flüchten ließ. Deshalb sei ein Strafverfahren wegen fahrlässiger Gefangenenbewachung gegen ihn eingeleitet worden, und deshalb sei er schließlich nach Italien versetzt worden. Dann baut er seine Legende als Antifaschist weiter aus: in Verona will er sich am 20.12.1944 den Partisanen angeschlossen haben. Belege hat er keine – er erzählt eine Geschichte, von der er annimmt, dass sie ihn unverdächtig macht und bei den Ermittlern gut ankommt.

Nach der Vernehmung wurde er am 17.Juli 1945 einem Kommando der Roten Armee in Berlin-Grünau übergeben. Drei Tage später gelingt es ihm, von dort zu fliehen. Aus welchen Gründen auch immer: seine Verwandten wollen nichts mit ihm zu tun haben. Am 21. Juli nachmittags um 17 Uhr informiert seine Tante einen Wachmann über den Aufenthaltsort des gesuchten Günter Kahlenbergs, der dann an der Straßenkreuzung Greifswalder Straße – Danziger Straße festgenommen wird. In dem Polizeirevier 67, in das er eingeliefert wird, herrscht offensichtlich Chaos: der Anlass der Festnahme scheint nicht bekannt zu sein, Kahlenberg hat keine Papiere, und seine Personalien werden nicht weiter geprüft. Er trägt sich in das Aufnahmebuch als Günter Behrendt ein, der in der Swinemünder Straße 31 bei einem „Fräulein von sowieso“ wohne (aus einem Schreiben des Leiters der Kriminalpolizei Berlin-Bohnsdorf an die Kriminalinspektion Berlin-Treptow, 30.7.1945). Ein „Fräulein von sowieso“ ist an der genannten Adresse unbekannt. Weitere Nachforschungen und die Überwachung der Eltern bleiben ergebnislos: Günter Kahlenberg ist verschwunden.

Am 23. November beurkundet ein Beamter beim Standesamt in Herne unter der Register-Nr. 1921/45 den Tod des Diplom-Ingenieurs Günter von Platen. Nach Angaben der Städtischen Kriminalpolizei wurde von Platen am 15.11.1914 in Berlin geboren, war verheiratet und wohnte in Wewer Nr. 232 bei Paderborn. Nach einem bewaffneten Raubüberfall war von Platen am 17. November abends um 21:45 an den Folgen eines Halssteckschusses rechts, verbunden mit Atem- und Kreislaufversagen, im Sankt-Marien-Hospital in Herne verstorben. Im nächsten Jahr wird beim Landgericht Bochum das Verfahren 4 Kls 51/46 gegen Schellberg u.a. wegen Straßenraubs eröffnet – im Zuge dieses Verfahrens wird ermittelt, dass es sich bei dem Diplom-Ingenieur Günter von Platen in Wirklichkeit um Günter Kahlenberg handelte.

Kurzbiographie Günter Kahlenberg

Quellen: Bundesarchiv, Personalunterlagen BDC; LASH Abt. 352.4 Bd. 1737, Bl. 2155-2157; Bd. 1760, Personalunterlagen Kahlenberg; Bd. 1731, Bl. 414; Bd. 1734, Bl. 1326

Drohobycz – Płaszów – Brünnlitz … a potem?

Alexander Goldwasser

Regina Goldwasser

[PL] Rodzina Alexandra Goldwassera

Alexander Goldwasser, urodzony w 1883 r. w Krakowie, uzyskał dyplom inżyniera budowlanego na Uniwersytecie Lwowskim w 1911 r. Jak wielu galicyjskich Żydów, czcił on austriackiego cesarza Franciszka Józefa, który przyznał Żydom swobody obywatelskie. Przed rozpoczęciem studiów Aleksander zaciągnął się ochotniczo na rok do wojska. W czasie I wojny światowej spędził dwa lata na froncie włoskim, a następnie w wojskowej jednostce budowlanej w Krakowie. Po wojnie Aleksander założył rodzinę z młodszą o dziesięć lat Reginą Renią Mangel z Zakopanego: 15.01.1920 roku urodził się syn Marcel, 27.03.1921 roku córka Dola. Od 1919 r. Alexander Goldwasser żył w Drohobyczu jako niezależny inżynier budowlany. Był szanowanym, zaangażowanym społecznie członkiem społeczności żydowskiej i miejskiej. Żydzi nie byli leczeni w Szpitalu Miejskim, ale istniejący od czasów przedwojennych szpital żydowski był w ruinie i miał zostać zamknięty. Alexander Goldwasser został wybrany do komitetu, który z powodzeniem w ciągu czterech lat ciężkiej pracy zarządzał remontem szpitala . „Zainstalowano centralne ogrzewanie, dodano dwadzieścia łóżek i zapewniono odpowiednie udogodnienia. Jesienią 1938 r. szpital został zwrócony gminie żydowskiej. Został on zaprojektowany przez inżyniera Goldwassera, który również nadzorował remont budynku od początku do końca“. Dzieci Goldwasserów były zdrowe, pracowite i inteligentne. Syn Marcel studiował od 1935 roku we Lwowie. W ówczesnych warunkach Goldwasserowie byli szczęśliwą rodziną o bezpiecznej sytuacji finansowej, mieszkającą w centrum Drohobycza przy Markthallengasse 2 (uliczka Hali Targowej). Ich sytuacja zmieniła się gwałtownie wraz z okupacją sowiecką w 1939 roku: jako „burżujowi“ Aleksandrowi groziła deportacja na Syberię. Ale wraz z okupacją niemiecką, od 1 lipca 1941 r., rodzina znalazła się w ogromnym niebezpieczeństwie.

Marcel Goldwasser

Po inwazji niemieckiej

Zaraz po wkroczeniu Niemców, w Drohobyczu wybuchł pogrom, tolerowany przez Wehrmacht, przeprowadzony głównie przez wzburzonych Ukraińców jako zemsta na „żydowskich bolszewikach“. Żydzi stali się banitami, można było na nich polować, ich torturować i zmuszać do każdej pracy. Od lipca do końca października 1941 roku Alexander Goldwasser musiał pracować jako ekspert budowlany dla stacjonującego w Drohobyczu plutonu żandarmerii. W międzyczasie niemiecka administracja wojskowa została zastąpiona przez „cywilną“ administrację okupacyjną, a w urzędzie pracy utworzono departament „pośrednictwa pracy dla Żydów“. Dnia 22.11.1941 r.

urząd ten wezwał do stawienia się 250 chorych i kalekich Żydów, których następnie przewieziono do Lasu Bronickiego, kilka kilometrów za miastem i tam wszystkich rozstrzelano.

Zdolność do pracy, posiadanie pracy i udowodnienie, że posiada się kwalifikacje wymagane przez siły okupacyjne, stały się niezbędne do przetrwania. Nie było to trudne dla Aleksandra jako inżyniera – od listopada 1941 roku pracował w państwowych tartakach, które skupiały pięć lub sześć zakładów. Jednak wkrótce znów był w niebezpieczeństwie: dr Nitsche, kierownik Wydziału Pracy Gubernatora Okręgu Galicyjskiego, ogłosił 20.9.1941 r., że wszyscy Żydzi w wieku od 14 do 60 lat podlegają obowiązkowi pracy. Alexander Goldwasser miał prawie sześćdziesiąt lat i wkrótce będzie należał do zbędnych „starych ludzi“, którym groziła eksterminacja. Dlatego Aleksander zmienił datę urodzenia – z 23.1.1883 na 23.11.1888.

W marcu 1942 r. został przydzielony do firmy Klinker- Zement – znanej również jako Keramische Werke lub Dachowczarnia. Żydzi, którzy mieli pracę, zostali jesienią 1942 r. zabrani z getta i zamknięci w obozach: Alexander Goldwasser, który do tej pory mógł mieszkać prywatnie z rodziną w getcie, musiał przenieść się do obozu pracy w Keramische Werke, który składał się z baraków Wehrmachtu dla 850-1000 robotników. O córce Doli wiemy, że jeszcze latem 1942 r. uczestniczyła jako studentka w kursie rehabilitacyjnym w szpitalu żydowskim w Drohobyczu oraz pracowała i spała w gospodarstwie ogrodniczym Hyrawka założonym przez niemieckiego Dyrektora d/s Rolnictwa Urzędu Powiatu w Drohobyczu Eberharda Helmricha; syn Marcel, który pracował jako stolarz w Tartaku I nocował w swoim miejscu pracy, również w Hyrawce. Raz w tygodniu rodzina mogła odwiedzać ojca w obozie.

Począwszy od maja 1943 r., po powstaniu w getcie warszawskim, Himmler nalegał, by szybko zakończyć eksterminację Żydów. Szef SS i policji Galicji, Katzmann, wydał Helmrichowi rozkaz przekazania 50 z 90 Żydów z opaską R do obozu pracy przymusowej w Keramische Werke: jednym z nich był Marcel Goldwasser, który w ten sposób dołączył do ojca w tym samym obozie. (Obóz w Hyrawce został zlikwidowany w czerwcu 1943 r. – Helmrichowi udało się wcześniej zakwaterować kolejnych Żydów z gospodarstwa ogrodniczego w Rafinerii Południowej oraz w warsztacie samochodowym Karpathen Öl ).

Obozy pracy przymusowej Keramische Werke i Karpathen Öl

Czas spędzony razem przez ojca i syna w Keramische Werke trwał krótko – do 25 sierpnia 1943 roku, czyli do środy. Już 22.7.1943 roku Himmler wydał polecenie, aby wszystkich żydowskich robotników przymusowych także z fabryk zbrojeniowych „wyciągnąć“, tzn. zniszczyć. Tylko firmie Karpathen-Öl AG udało się uzyskać specjalne zezwolenie dla swoich żydowskich robotników wykwalifikowanych. Theobald Thier, następca Fritza Katzmanna na stanowisku szefa SS i policji w Galicji, od razu po objęciu urzędu chciał udowodnić, że jest silnym przywódcą SS: nie dbał o to, że Keramische Werke zostały wcześniej uznane za ważne dla wojny i należały do imperium gospodarczego SS. O świcie obóz Zakładów Ceramicznych został otoczony przez wiele jednostek policji (Policję Bezpieczeństwa, Schupo z Drohobycza, rosyjskich i bałtyckich strażników obozowych oraz policję ukraińską). Około 900 więźniów eskortowano do budynku sądu w Drohobyczu, a następnie wtłoczono do cel po około 80 osób. Wieczorem pojawił się SS-Untersturmführer Friedrich Hildebrand – od 1 sierpnia 1943 r dowódca obozów pracy przymusowej w powiecie drohobyckim – i odczytał nazwiska około 90 osób, które zostały przydzielone do obozu pracy Karpathen-Öl AG w Drohobyczu. Hildebrand rozpoznał Alexandra Goldwassera: który został mu przedstawiony przez Minkusa, jego poprzednika jako komendanta obozu i kazał mu wystąpić, podobnie jego synowi Marcelowi, który miał legitymację studencką z Politechniki Lwowskiej. Wybrani zostali przewiezieni do obozu pracy przymusowej Drohobyczu w Karpathen-Öl AG: tam Hildebrand, z pomocą żydowskiego kierownika działu zatrudnienia Weintrauba, dla “wyrównania” wybrał około czterdziestu „zbędnych“ pracowników Karpathen-Öl AG, w większości kobiet. „Grupa „zbędnych“ robotników żydowskich została zaprowadzona do bramy obozowej; tam oskarżony [Hildebrand] przekazał ich oczekującym członkom SS, którzy przewieźli ich do więzienia w Drohobyczu, gdzie przetrzymywano Żydów. Następnego dnia rano ci niewinni Żydzi zostali załadowani na ciężarówki, przewiezieni do lasu koło Bronicy i rozstrzelani.” (Wyrok sądu przysięgłych w Bremie, 6.5.1953, s. 68). Strzelaninami w Bronicy dowodził Gabriel, „referent d/s żydowskich z gestapo Drohobycz. Wśród zamordowanych były Regina i Dola Goldwasser, żona i córka Aleksandra. Tylko Aleksander i jego syn Marcel jeszcze żyli.

Ojciec i syn próbowali trzymać się razem. Na listach żydowskich pracowników i robotników zatrudnionych w Karpathen-Öl AG, które kierownictwo musiało regularnie dostarczać, Alexander Goldwasser jest wymieniony jako dyplomowany inżynier budownictwa cywilnego, a Marcel Goldwasser jako kreślarz techniczny w Rafinerii Wschód i kierownictwie technicznym. Po wywiezieniu wszystkich żydowskich robotników przymusowych Karpathen-Öl kierownictwo rafinerii w Drohobyczu wysłało do centrali we Lwowie listę 47 inżynierów, chemików, wynalazców i specjalistów, których szczególnie brakowało: Aleksander Goldwasser został wyznaczony jako specjalny inżynier w biurze konstrukcyjnym do projektowania nowych zakładów rafinerii galicyjskich, a Marcel Goldwasser jako specjalny rysownik techniczny do projektowania nowych zakładów. Na nic się to jednak nie zdało: 13 kwietnia 1944 roku obozy pracy przymusowej Karpathen-Öl AG w Borysławiu i Drohobyczu zostały otoczone przez oddziały SS i policji, a wszystkich dostępnych robotników przymusowych wpędzono do wagonów kolejowych.

Goldwasser in Plaszow lista

Z Płaszowa do Brünnlitz

W dniu 14.4. do obozu koncentracyjnego Kraków-Płaszów przybyło 1022 żydowskich robotników przymusowych Karpathen-Öl – 245 kobiet i 777 mężczyzn. Dowódca obozu Hildebrand obiecał im pracę w zakładach Karpathen-Öl w zachodniej Galicji, na co jeszcze niedawno liczyło kierownictwo. Przerażenie „Żydów karpackich“ było ogromne, gdy zobaczyli, że ich pociąg powoli wjeżdżał do obozu koncentracyjnego: ogromnego obozu otoczonego naładowanym elektrycznie podwójnym ogrodzeniem z drutu kolczastego, z fosą, 13 wieżami ze strażnikami z karabinami maszynowymi i reflektorami, załogą z Trawnik i SS; powitało ich głośne szczekanie psów i komendy ryczące z megafonów. Szefem obozu był brutalny SS-Untersturmführer Amon Göth, którego poranną przyjemnością było strzelanie do pracujących więźniów. Większość więźniów musiała pracować w SS-owskiej firmie Deutsche Ausrüstungswerke (DAW). Podobóz znajdował się przy ulicy Lipowej w Krakowie: tam produkowano blaszane naczynia dla Niemieckiej Fabryki Emalii Oskara Schindlera (DEF), a później już tylko amunicję.

W miarę zbliżania się frontu, gorączkowo sporządzano plany i listy ewakuacji obozu, w tym listy dla fabryki Schindlera w Brünnlitz. Jedną z maszynistek piszącą takie listy była Hilde Berger, która również przybyła do Płaszowa transportem 14 kwietnia. Kiedy zdała sobie sprawę, że lista Schindlera daje zdecydowanie większe szanse na przetrwanie, wpisała siebie i kilka osób, które znała z Borysławia i Drohobycza na listę Schindlera; inne nazwiska podał jej Josef Feiner. Mogła dodać tylko kilka nazwisk Żydów, którzy nie pracowali dla Schindlera, nie zwracając na siebie uwagi. Ostatecznie na liście znalazło się dwanaście nazwisk Żydów z transportu z Drohobycza i Borysławia – nie wiadomo, czy wszyscy oni zostali wpisani przez Hilde Berger, czy też niektórzy dostali się na listę w inny sposób. Nawet nazwisko Ignacy Klinghoffer (Igor Kling) z Borysławia, który przybył innym transportem, w końcu znalazł się na liście.

W październiku 1944 roku męscy „Żydzi Schindlera“ zostali przewiezieni do obozu koncentracyjnego Groß-Rosen na kwarantannę. Schindler musiał przekupywać kolejnych funkcjonariuszy SS, aż w końcu droga powiodła ich do fabryki Oskara Schindlera w Brünnlitz w Czechach.

Po wyzwoleniu: dokąd?

9 maja 1945 roku Żydzi Schindlera zostali wyzwoleni: żaden z nich nie został w tym czasie pobity lub zamordowany w Brünnlitz, chociaż strażnicy SS często grozili, że to zrobią. Podczas gdy inni uratowani ludzie wyjechali w następnych tygodniach, Alexander i Marcel pozostali w Brünnlitz: 62-letni Alexander był w traumie i chorował. W październiku ojciec i syn przybyli do strefy amerykańskiej w Niemczech i przeszli przez kilka obozów dla przesiedleńców: w Cham, Schwandorf, Traunstein, Bad Wörishofen. Nie chcieli wracać do Polski, gdzie stracili wszystko, ale ich deklarowany cel, emigracja do Palestyny, przez długi czas nie był możliwy. Podczas gdy Marcel wznowił studia, Aleksander zajmował się kształceniem zawodowym młodych ocalałych Żydów, którzy chcieli emigrować. W latach 1946-1948 był dyrektorem Instytutu Światowej Organizacji Odbudowy i Kształcenia (Institute of WORLD ORT) w Monachium, organizacji pozarządowej, która została założona w Rosji już w 1880 roku jako Towarzystwo Rzemiosła i Pracy Rolniczej dla Żydów. W latach powojennych, zwłaszcza w Bawarii, wiele osób chętnych do emigracji było szkolonych przez ORT. W wieku 65 lat Aleksander zakończył tę działalność.

W 1950 roku były żydowski robotnik przymusowy w Bremie rozpoznał na ulicy byłego komendanta obozu Hildebranda i zgłosił to na policji: Hildebrand został aresztowany i przygotowano proces przeciwko niemu. 19 maja 1951 roku Alexander i Marcel Goldwasser zostali przesłuchani przez sędziego śledczego dr. Penninga w Monachium jako świadkowie w tym pierwszym procesie Hildebranda. Alexander Goldwasser opisał, jak bezskutecznie próbował ratować swoją żonę i córkę poprzez dyrektora rafinerii Höchsmanna i komendanta obozu Hildebranda. Zostało mu to obiecane, ale nie dotrzymane. W procesie przeciwko Hildebrandowi w 1953 r. oświadczenia te nie zostały uwzględnione. Po swoim zeznaniu Alexander Goldwasser załamał się – zrezygnował z ponownego odczytania swojego zeznania. Obaj świadkowie zostali na swoją prośbę zaprzysiężeni, ponieważ wkrótce mieli zamiar wyemigrować. Od 1952 roku ojciec i syn mieszkali w Tel Awiwie.

krótka biografia Aleksandra Goldwassera

Dwunastu ocalałych: Von Plaszow zu Schindler_PL

 

Ważne źródła:

Aleksander i Marcel Goldwasser, Dokumenty ITS, Arolsen Archives

KL Plaszow, Wstępna lista 14.4.1944 z Drohobycza i Borysława, 1.1.19.1, 2059000/ITS Digital Archive, Arolsen Archives

Lista Schindlera, https://de.wikipedia.org/wiki/Liste_von_Schindlerjuden#K

Aleksander i Marcel Goldwasser, Zeznania świadków, Hildebrand-Prozess, 1.2.7.8, 9039400/ITS Digital Archive, Arolsen Archives

Andrea Übelhack, Briefe aus einem vergessenen Koffer. http://www.judentum.net/kultur/schindler.htm

Pohl, Dieter, „Schindler, Oskar“ in: Neue Deutsche Biographie 22 (2005), S. 791-792 [Online-Version]; URL: https://www.deutsche-biographie.de/pnd118755102.html#ndbcontent

Shmuel Rothenberg, Drohobycz between the Two World Wars; https://www.jewishgen.org/yizkor/drohobycz/dro095.html

Drohobycz – Plaszów – Brünnlitz … and then?

Passport photo Alexander Goldwasser

Passport photo Regina Goldwasser

[ENThe Alexander Goldwasser family

Alexander Goldwasser was born in 1883 in Krakow and graduated as a civil engineer from the University of Lviv in 1911. Like many Galician Jews, he venerated the Austrian Emperor Franz Joseph, who had granted civil liberties to the Jews. Before beginning his studies, Alexander had served a voluntary year in the military. During the First World War he was posted to the Italian front for two years and then to the military construction department in Krakow. After the war Alexander founded a family with the ten years younger Regina Renia Mangel from Zakopane: on 15.01.1920 his son Marcel was born, on 27.03.1921 his daughter Dola. From 1919 on, Alexander Goldwasser built up an existence as an independent civil engineer in Drohobycz. He was a respected, socially committed member of the Jewish community and urban society. Jews were not treated in the Municipal Hospital; the pre-war Jewish hospital was in a desolate condition and was about to close. Alexander Goldwasser was elected to the committee which, after four years of hard work, successfully managed the reconstruction of the hospital. Central heating was installed, twenty beds were added, and proper equipment was provided. In the fall of 1938, the hospital was returned to the Jewish community. It was designed by the engineer Goldwasser, who also directed the building’s renovation from start to finish.” (Rothenberg, https://www.jewishgen.org/yizkor/drohobycz/dro095.html)

Passport photo Marcel Goldwasser

Goldwasser’s children were healthy, hard-working and intelligent. His son Marcel studied in Lemberg from 1935. Under the circumstances of the time, the Goldwassers were a happy family in secure conditions, living in the centre of Drohobycz at Markthallengasse 2 (uliczka Hali Targowej). Their situation only changed abruptly with the Soviet occupation in 1939: as a „bourgeois“ Alexander was threatened with deportation to Siberia. But with the German occupation from 1 July 1941 onwards, an even greater disaster began for the family.

Following the German invasion

Immediately after the German invasion, a pogrom in Drohobycz, tolerated by the Wehrmacht, raged in Drohobycz, which was mainly perpetrated by incited Ukrainians as revenge against the „Jewish Bolsheviks“. Jews became outlawed, could be hunted, tortured and forced to do any kind of work. From July to the end of October 1941 Alexander Goldwasser had to work as a construction expert for the gendarmerie platoon stationed in Drohobycz. In the meantime, the German military administration had been replaced by a „civilian“ occupation administration and a department „Labour Deployment for Jews“ had been set up at the Employment Office. On 22.11.1941 about 250 sick and disabled Jews were summoned by the employment office and shot in the forest of Bronica, a few kilometres from the town. Being able to work, having a job and demonstrating qualifications required by the occupying forces became essential for survival. It was not difficult for Alexander as an engineer – from November 1941 he was assigned to work at the State Sawmills, which operated five or six sawmills. But now another problem threatened him: Dr. Nitsche, the head of the labour department of the governor of the district of Galicia, had announced on 20.9.1941 that all Jews from the age of 14 to 60 were subject to compulsory labour. Alexander Goldwasser, however, was approaching the age of sixty and would soon be among the superfluous „old people“ who were threatened with extermination. Therefore Alexander changed his date of birth – from 23.1.1883 to 23.11.1888.

In March 1942 he was assigned to Keramische Werke, also known as Klinker-Zement and Dachowczarnia. The Jews who had a job were pulled out of the ghetto in autumn 1942 and barracked in camps: Alexander Goldwasser, who until then had been allowed to live privately with his family in the ghetto, had to move to the labour camp of the Keramische Werke, which consisted of Wehrmacht barracks for the between 850 and 1,000 workers. We know from daughter Dola that in the summer of 1942, as a student, she took part in a rehabilitation course at the Jewish hospital in Drohobycz and worked and slept at the Hyrawka garden farm set up by the German chief of regional agriculture Eberhard Helmrich; son Marcel worked as a carpenter in the sawmill I (Hyrawka) and stayed overnight at his work site. Once a week the family was allowed to visit their father in the camp.

Starting in May 1943, after the Warsaw Ghetto Uprising, Himmler urged that the extermination of the Jews be completed soon. The SS and police leader of Galicia, Katzmann, then gave Helmrich the order to hand over 50 of his 90 Jews with an R-passport to the forced labour camp of the Keramische Werke: one of them was Marcel Goldwasser, who thus joined his father in the same camp. (The Hyrawka camp was liquidated in June 1943 – Helmrich had previously managed to accommodate further Jews from the garden farm at the South Refinery and in a Carpathian Oil car repair shop)

Forced labour camps Keramische Werke and Karpathen Oil

The time spent together by father and son at the Keramische Werke lasted only briefly – until 25 August 1943, a Wednesday. Himmler had already given the instruction on 22.7.1943 that all Jewish forced labourers should also be „pulled out“ of armament factories, i.e. destroyed. Only the Karpathen-Öl AG had succeeded in obtaining a special permit for its Jewish skilled workers. Theobald Thier, Fritz Katzmann’s successor as SS and police leader in Galicia, wanted to prove himself as a strong SS leader as soon as he took office: he did not care that Klinker-Zement had previously been classified as important for the war and that it belonged to the SS economic empire. At dawn, the Ceramics Works camp was surrounded by a large police force (security police, Drohobycz police, Russian and Baltic camp guards and Ukrainian police). The 900 or so inmates were escorted to the Drohobycz court building and then pressed into cells of up to 80 people. In the evening, SS-Untersturmführer Friedrich Hildebrand – commander of the forced labour camps in the Drohobycz region since 1 August 1943 – appeared and read out the names of about 90 people who had been designated for the Karpathen-Öl AG labour camp in Drohobycz. Hildebrand recognised Alexander Goldwasser: he had been introduced to him by Minkus, his predecessor as camp commander. When Hildebrand saw Alexander Goldwasser, he separated him, as he did with his son Marcel, who had a student card from the Technical University of Lemberg. Those selected were taken to the forced labour camp Drohobycz of the Karpathen-Öl AG: there Hildebrand, with the help of the Jewish labour deployment leader Weintraub, selected about forty „superfluous“ workers of the Karpathen-Öl AG, mostly women, for „compensation“. „The group of ’superfluous‘ Jewish workers was led to the camp gate, where the defendant [Hildebrand] handed them over to the SS members who were standing by and who brought them to the Drohobycz prison to join the Jewish people who were being held there. The next morning, these innocent Jewish people were loaded onto trucks, driven to the forest near Bronica and all shot.” (Judgment of the Bremen jury court, 6.5.1953, p. 68). The shootings in the Bronica forest were commanded by Gabriel, the „Judenreferent“ of the Gestapo Drohobycz. Among those murdered were Regina and Dola Goldwasser, Alexander’s wife and daughter. Only Alexander and his son Marcel were still alive.

Father and son tried to stay together. The lists of Jewish employees and workers employed by the Karpathen-Öl, which the management had to deliver regularly, include Alexander Goldwasser as a graduate civil engineer and Marcel Goldwasser as a technical draughtsman in the refinery East and Technical Management. After the removal of all the Jewish forced labourers of the Carpathian oil, the management of the refinery in Drohobycz sent a list of the 47 engineers, chemists, inventors and specialists who were particularly missing to the head office in Lviv: Alexander Goldwasser was named as a special engineer in the construction office for the design of the new plant of the Galician refineries, and Marcel Goldwasser as a special technical draughtsman for designs of the new plants. It was of no use, however: on 13 April 1944 the forced labour camps of Karpathen-Öl AG in Boryslaw and Drohobycz were surrounded by SS and police units and all those who could be caught were driven into railway wagons.

Goldwasser in Plaszow List

From Plaszów to Brünnlitz

On 14 April, the 1,022 Jewish forced labourers of the Carpathian Oil – 245 women and 777 men – arrived at the Krakow-Plaszów concentration camp. The camp commander Hildebrand had promised them work in Carpathian Oil plants in western Galicia, and the management had expected this too until shortly before. The horror of the „Carpathian Jews“ was accordingly great when their train slowly entered the concentration camp: a huge camp surrounded by an electrically charged double barbed-wire fence with a moat, 13 watchtowers with MP riflemen and searchlights, a guard team of Trawniki and SS; loud dog barking and commandos roaring from megaphones received them. Camp leader was the brutal SS-Untersturmführer Amon Göth, whose morning pleasures included shooting at working prisoners. Most prisoners had to work for the SS company Deutsche Ausrüstungswerke (DAW). A subcamp of the concentration camp was located at Lipowa Street in Krakow: there, tinware and later only ammunition was produced for Oskar Schindler’s Deutsche Emailwarenfabrik (DEF).

As the front came closer, plans and lists for the evacuation of the camp were feverishly drawn up, including the lists for the Schindler factory in Brünnlitz. One of the typists typing such lists was Hilde Berger, who had also arrived in Plaszów by the transport on 14 April. When she realised that the Schindler list obviously offered greater chances of survival, she wrote herself and some names she knew from Boryslaw and Drohobycz on the Schindler list; other names were given by Josef Feiner. She could only add a few names of Jews who did not work for Schindler without attracting attention. Finally, twelve names of Jews of the transport from Drohobycz and Boryslaw were on the list – whether they were all inserted by Hilde Berger or some got on the list by other means is not known. Even the name Ignacy Klinghoffer (Igor Kling) from Boryslaw, who had arrived by another transport, was finally on the list.

In October 1944 the male „Schindler Jews“ were taken to the Groß-Rosen concentration camp for quarantine. Schindler had to bribe more SS officials until the journey finally led to Oskar Schindler’s factory in Brünnlitz, in Czechia.

After liberation: where to go?

On May 9, 1945, the Schindler Jews were liberated: none of them had been beaten or murdered in Brünnlitz during this period, although the SS guards had always threatened to do so. While the others rescued left in the following weeks, Alexander and Marcel stayed in Brünnlitz: 62-year-old Alexander was traumatised and ill. In October, father and son arrived in the US zone in Germany and passed through several DP camps: in Cham, Schwandorf, Traunstein, Bad Wörishofen. They did not want to return to Poland, where they had lost everything, but their declared goal, leaving for Palestine, was not possible for a long time. While Marcel resumed his studies, Alexander took care of the professional training of young Jewish survivors who wanted to emigrate. From 1946 to 1948 he was director of the Institute of WORLD ORT (Organisation – Reconstruction – Training) in Munich, a non-governmental organisation which had already been founded in Russia in 1880 as a society for craft and agricultural work for Jews. In the post-war years, many people willing to emigrate were trained by the ORT, especially in Bavaria. Alexander ended this activity at the age of 65.

In 1950 a former Jewish forced labourer in Bremen recognised the former camp commander Hildebrand in the open street and reported him to the police: Hildebrand was arrested and a trial against him was prepared. On 19 May 1951, Alexander and Marcel Goldwasser were questioned by the examining judge Dr. Penning in Munich as witnesses in this first Hildebrand trial. Alexander Goldwasser described how he unsuccessfully tried to get his wife and daughter spared through the refinery director Höchsmann and the camp commander Hildebrand. He was promised this, but not fulfilled. In the trial against Hildebrand in 1953, these statements were not taken into account. After his testimony Alexander Goldwasser collapsed – he refrained from reading his testimony again. Both witnesses were sworn in at their request, as they were about to emigrate. From 1952 onwards, father and son lived in Tel Aviv.

short biography Alexander Goldwasser

Twelve survivors: From Plaszow to Brünnlitz

Main Sources:

Arolsen Archives (AA), ITS documents on Alexander and Marcel Goldwasser
Entry list KL Plaszow 14.4.1944 from Drohobycz and Boryslaw, AA, 1.1.19.1/2059000/ITS Digital Archive, Arolsen Archives
shindler’s list, 
https://de.wikipedia.org/wiki/Liste_von_Schindlerjuden#K
Testimonies of Alexander and Marcel Goldwasser, in: Hildebrand-Prozess, 1.2.7.8,/9039400/ITS Digital Archive, Arolsen Archives
Urteil Schwurgericht Bremen gegen Friedrich Hildebrand, 6.5.1953, AA, 1.2.7.8/9039500/ITS Digital Archive, Arolsen Archives
Andrea Übelhack, Briefe aus einem vergessenen Koffer. 
http://www.judentum.net/kultur/schindler.htm
Pohl, Dieter, „Schindler, Oskar“ in: Neue Deutsche Biographie 22 (2005), S. 791-792 [Online-Version]; URL: https://www.deutsche-biographie.de/pnd118755102.html#ndbcontent
Shmuel Rothenberg, Drohobycz between the Two World Wars; https://www.jewishgen.org/yizkor/drohobycz/dro095.html

 

Drohobycz – Plaszów – Brünnlitz … und dann?

Passfoto Alexander Goldwasser

Passfoto Regina Goldwasser

[DE] Die Familie Alexander Goldwasser

Der 1883 in Krakau geborene Alexander Goldwasser hatte 1911 an der Universität Lemberg das Diplom als Bauingenieur erworben. Wie viele galizische Juden verehrte er den österreichischen Kaiser Franz Joseph, der den Juden bürgerliche Freiheiten gewährt hatte. Vor Beginn seines Studiums hatte Alexander ein freiwilliges Jahr beim Militär gedient. Im 1. Weltkrieg wurde er zwei Jahre an der italienischen Front und dann bei der Militär-Bauabteilung Krakau eingesetzt. Nach dem Krieg gründete Alexander mit der zehn Jahre jüngeren Regina Renia Mangel aus Zakopane eine Familie: am 15.01.1920 wurden sein Sohn Marcel geboren, am 27.03.1921 seine Tochter Dola. Ab 1919 baute sich Alexander Goldwasser in Drohobycz eine Existenz als selbständiger Bauingenieur auf. Er war ein angesehenes, sozial engagiertes Mitglied der jüdischen Gemeinde und der Bürgerschaft. Juden wurden im Städtischen Krankenhaus nicht behandelt; das aus Vorkriegszeiten existierende jüdische Krankenhaus aber befand sich in einem desolaten Zustand und stand kurz vor der Schließung. Alexander Goldwasser wurde in das Komitee gewählt, das in vier Jahren harter Arbeit erfolgreich den Wiederaufbau des Krankenhauses leitete. „Es wurde eine Zentralheizung installiert, zwanzig Betten wurden hinzugefügt, und es wurde für eine angemessene Ausstattung gesorgt. Im Herbst 1938 wurde das Krankenhaus an die jüdische Gemeinde zurückgegeben. Es war von dem Ingenieur Goldwasser entworfen worden, der auch die Renovierung des Gebäudes von Anfang bis Ende leitete. (Rothenberg, Drohobycz between the Two World Wars)

Passfoto Marcel Goldwasser

Goldwassers Kinder waren gesund, fleißig und intelligent. Der Sohn Marcel studierte ab 1935 in Lemberg. Unter den damaligen Verhältnissen waren die Goldwassers eine glückliche Familie in gesicherten Verhältnissen, die im Zentrum der Stadt Drohobycz in der Markthallengasse 2 (uliczka Hali Targowej) wohnte. Ihre Situation änderte sich erst schlagartig mit der sowjetischen Besatzung 1939: als „Bourgeois“ drohte Alexander die Deportation nach Sibirien. Mit der deutschen Besatzung ab dem 1. Juli 1941 begann für die Familie aber ein noch viel größeres Unheil.

Nach dem deutschen Einmarsch

Direkt nach dem deutschen Einmarsch tobte in Drohobycz ein von der Wehrmacht geduldetes Pogrom in Drohobycz, das hauptsächlich von aufgehetzten Ukrainern als Rache an den „jüdischen Bolschewisten“ verübt wurde. Juden wurden vogelfrei, konnten gejagt, gequält und zu jeglichen Arbeiten gezwungen werden. Von Juli bis Ende Oktober 1941 musste Alexander Goldwasser als Baufachmann für den in Drohobycz stationierten Gendarmeriezug arbeiten. Inzwischen war die deutsche Militärverwaltung durch eine „zivile“ Besatzungsverwaltung abgelöst und beim Arbeitsamt eine Abteilung „Arbeitseinsatz für Juden“ eingerichtet worden. Am 22.11.1941 wurden etwa 250 kranke und invalide Juden vom Arbeitsamt einbestellt und im Wald von Bronica, ein paar Kilometer vor der Stadt, erschossen. Arbeitsfähig zu sein, eine Arbeitsstelle zu haben und von den Besatzern benötigte Qualifikationen nachweisen zu können wurde überlebenswichtig. Für Alexander als Ingenieur war das nicht schwer – ab November 1941 wurde ihm eine Arbeit zugewiesen bei den Staatlichen Sägewerken, der fünf oder sechs Sägewerke unterstanden. Nun drohte ihm aber ein anderes Problem: Dr. Nitsche, der Leiter der Abteilung Arbeit beim Gouverneur des Distrikts Galizien, hatte am 20.9.1941 bekanntgegeben, dass alle Juden vom 14. bis zum 60. Lebensjahr dem Arbeitszwang unterliegen. Alexander Goldwasser war aber fast sechzig und würde bald zu den überflüssigen „Alten“ gehören, denen die Vernichtung drohte. Deshalb änderte Alexander sein Geburtsdatum ab – vom 23.1.1883 in 23.11.1888.

Im März 1942 wurde er der Firma Keramische Werken zugeteilt, die auch unter den Namen Klinker-Zement und Dachowczarnia bekannt war. Die Juden, die eine Arbeitsstelle hatten, wurden im Herbst 1942 aus dem Ghetto herausgezogen und in Lagern kaserniert: Alexander Goldwasser, der bis dahin die Erlaubnis hatte, privat mit seiner Familie im Ghetto zu wohnen, musste in das Arbeitslager der Keramischen Werke übersiedeln, das aus Wehrmachtsbaracken für die zwischen 850 und 1.000 Arbeitskräfte bestand. Von Tochter Dola wissen wir, dass sie noch im Sommer 1942 als Studierende an einem Reha-Kurs im jüdischen Krankenhaus in Drohobycz teilnahm und in der vom deutschen Gebietslandwirt Eberhard Helmrich eingerichteten Gartenfarm Hyrawka arbeitete und schlief; der Sohn Marcel arbeitete als Tischler im Sägewerk I (Hyrawka) und übernachtete an seiner Arbeitsstätte. Einmal in der Woche durfte die Familie zum Vater ins Lager.

Ab Mai 1943, nach dem Warschauer Ghettoaufstand, drängte Himmler auf den baldigen Abschluss der Judenvernichtung. Der SS- und Polizeiführer Galiziens, Katzmann erteilte daraufhin Helmrich den Befehl, 50 seiner 90 Juden mit einem R-Ausweis an das Zwangsarbeitslager der Keramischen Werke abzugeben: zu ihnen gehörte Marcel Goldwasser, der damit zu seinem Vater in dasselbe Lager kam. (Das Lager Hyrawka wurde im Juni 1943 liquidiert – Helmrich war es vorher noch gelungen, weitere Juden der Gartenfarm bei der Raffinerie Süd und in einer Autowerkstatt der Karpathen-Öl unterzubringen)

Zwangsarbeitslager Keramische Werke und Karpathen-Öl

Die gemeinsame Zeit von Vater und Sohn bei den Keramischen Werken währte nur kurz – bis zum 25. August 1943, einem Mittwoch. Himmler hatte bereits am 22.7.1943 die Weisung gegeben, dass alle jüdischen Zwangsarbeiter auch aus Rüstungsbetrieben „herausgezogen“, d.h. vernichtet, werden sollten. Nur der Karpathen-Öl AG war es gelungen, eine Sondergenehmigung für ihre jüdischen Facharbeiter zu erwirken. Der Nachfolger Fritz Katzmanns als SS- und Polizeiführer Galizien, Theobald Thier, wollte sich nach Amtsantritt gleich als starker SS-Führer beweisen: ihn kümmerte es nicht, dass die Klinker-Zement bisher als kriegswichtig eingestuft worden war und dass sie zum SS-Wirtschaftsimperium gehörte. Im Morgengrauen wurde das Lager der Keramischen Werke von einem großen Polizeiaufgebot umstellt (Sicherheitspolizei, Schutzpolizei aus Drohobycz, aus Russen und Balten bestehende Lagerwache und ukrainische Polizei). Die etwa 900 Insassen wurden zu dem Gerichtsgebäude in Drohobycz eskortiert und dann in Zellen mit bis zu 80 Menschen gepresst. Abends erschien der SS-Untersturmführer Friedrich Hildebrand – seit dem 1. August 1943 Kommandant der Zwangsarbeitslager im Bezirk Drohobycz – und verlas die Namen von etwa 90 Personen, die für das Arbeitslager der Karpathen-Öl AG in Drohobycz vorgesehen waren. Hildebrand erkannte Alexander Goldwasser: er war ihm von Minkus, seinem Vorgänger als Lagerkommandant, vorgestellt worden. Als Hildebrand Alexander Goldwasser erblickte, sonderte er ihn aus, ebenso seinen Sohn Marcel, der einen Studentenausweis der Technischen Hochschule Lemberg vorweisen konnte. Die Ausgewählten wurden in das Zwangsarbeitslager Drohobycz der Karpathen-Öl AG gebracht: dort selektierte Hildebrand mit Hilfe des jüdischen Arbeitseinsatzleiters Weintraub zum „Ausgleich“ etwa vierzig „überflüssige“ Arbeitskräfte der Karpathen-Öl, meist Frauen. „Die Gruppe der ‚überflüssigen‘ jüdischen Arbeitskräfte wurde zum Lager-Tor geführt; dort übergab sie der Angeklagte [Hildebrand] den bereitstehenden SS-Angehörigen, die die Leute ins Gefängnis Drohobycz zu den dort untergebrachten jüdischen Menschen einlieferten. Am nächsten Morgen wurden diese unschuldigen jüdischen Menschen auf Lastkraftwagen verladen , in den Wald bei Bronica gefahren und dort sämtlich erschossen.“ (Urteil Schwurgericht Bremen, 6.5.1953, S. 68). Die Erschießungen im Bronica-Wald kommandierte der „Judenreferent“ der Gestapo Drohobycz, Gabriel. Unter den Ermordeten befanden sich auch Regina und Dola Goldwasser, die Frau und die Tochter Alexanders. Nur Alexander und sein Sohn Marcel waren noch am Leben.

Vater und Sohn versuchten, weiter zusammen zu bleiben. In den Listen der bei der Karpathen-Öl beschäftigten jüdischen Angestellten und Arbeiter, die die Betriebsleitung regelmäßig abliefern musste, werden Alexander Goldwasser als Diplom-Bauingenieur und Marcel Goldwasser als Technischer Zeichner in der Raffinerie Ost und Technischen Leitung geführt. Nach dem Abtransport aller jüdischen Zwangsarbeiter der Karpathen-Öl sendete die Leitung der Raffinerie in Drohobycz eine Auflistung der 47 besonders vermissten Ingenieure, Chemiker, Erfinder und Spezialisten an die Hauptverwaltung in Lemberg: Alexander Goldwasser wurde als Spezial-Ingenieur im Bau-Büro für den Entwurf der Neuanlage der galizischen Raffinerien genannt, und Marcel Goldwasser als Technischer Spezial-Zeichner für Entwürfe der Neu-Anlagen. Es hatte aber nichts genützt: am 13.4.1944 waren die Zwangsarbeitslager der Karpathen-Öl AG in Boryslaw und Drohobycz von SS und Polizeieinheiten umstellt und alle greifbaren Zwangsarbeiter in Bahnwaggons getrieben worden.

Goldwasser in Plaszow-Liste

Von Plaszów nach Brünnlitz

Am 14.4. trafen die 1.022 jüdischen Zwangsarbeiter der Karpathen-Öl – 245 Frauen und 777 Männer – im Konzentrationslager Krakau-Plaszów ein. Der Lagerkommandant Hildebrand hatte ihnen den Arbeitseinsatz in westgalizischen Betrieben der Karpathen-Öl versprochen, und damit hatte auch die Unternehmensleitung bis kurz zuvor gerechnet. Entsprechend groß war das Entsetzen der „Karpathen-Juden“, als ihr Zug langsam in das Konzentrationslager einfuhr: ein riesiges Lager, umgeben von einem elektrisch geladenen doppelten Stacheldrahtzaun mit Wassergraben, 13 Wachttürmen mit MP-Schützen und Suchscheinwerfern, einer Wachmannschaft aus Trawniki und SS; lautes Hundegebell und aus Megaphonen lärmende Kommandos empfingen sie. Lagerleiter war der brutale SS-Untersturmführer Amon Göth, zu dessen morgendlichen Vergnügungen das Schießen auf arbeitende Häftlinge gehörte. Die meisten Häftlinge mussten für das SS-Unternehmen Deutsche Ausrüstungswerke (DAW) arbeiten. Ein Außenlager des Konzentrationslagers bestand in der Lipowastraße in Krakau: dort wurde für die Deutsche Emailwarenfabrik (DEF) von Oskar Schindler Blechgeschirr und später nur noch Munition produziert.

Als die Front näherrückte, wurden fieberhaft Pläne und Listen für die Räumung des Lagers erstellt, darunter waren auch die Listen für die Schindler-Fabrik in Brünnlitz. Eine der Schreibkräfte, die solche Listen tippte, war Hilde Berger, die auch mit dem Transport am 14. April nach Plaszów gekommen war. Als sie erkannte, dass die Schindler-Liste offensichtlich größere Überlebenschancen bot, schrieb sie sich und einige ihr bekannte Namen aus Boryslaw und Drohobycz auf die Schindler-Liste; weitere Namen nannte ihr Josef Feiner. Nur wenige Namen von Juden, die nicht bei Schindler arbeiteten konnte sie, ohne aufzufallen einfügen. Schließlich standen zwölf Namen von Juden des Transports aus Drohobycz und Boryslaw auf der Liste – ob sie alle durch Hilde Berger eingefügt wurden oder manche auch auf anderem Wege auf die Liste gelangten, ist nicht bekannt. Auch der Name Ignacy Klinghoffer (Igor Kling) aus Boryslaw, der mit einem anderen Transport gekommen war, stand schließlich auf der Liste.

Im Oktober 1944 wurden die männlichen „Schindler-Juden“ zur Quarantäne in das Konzentrationslager Groß-Rosen gebracht. Schindler musste weitere SS-Funktionäre bestechen, bis die Reise endlich zur Fabrik von Oskar Schindler ins tschechische Brünnlitz führte.

Nach der Befreiung: wohin?

Am 9.5.1945 wurden die Schindler-Juden befreit: keiner von ihnen war in dieser Zeit in Brünnlitz geschlagen oder ermordet worden, obwohl die SS-Wachmannschaft immer damit gedroht hatte. Während die anderen Geretteten in den nächsten Wochen fortfuhren, blieben Alexander und Marcel in Brünnlitz: Der 62jährige Alexander war traumatisiert und krank. Im Oktober kamen Vater und Sohn dann in die US-Zone nach Deutschland und durchliefen mehrere DP-Camps: in Cham, Schwandorf, Traunstein, Bad Wörishofen. Sie wollten nicht zurück nach Polen, wo sie alles verloren hatten, aber ihr erklärtes Ziel, die Ausreise nach Palästina, war ihnen lange nicht möglich. Während Marcel sein Studium wieder aufnahm, kümmerte sich Alexander um die berufliche Ausbildung junger jüdischer Überlebender, die auswandern wollten. Von 1946 bis 1948 leitete er als Direktor das Institut der WORLD ORT (Organisation – Reconstruction – Training) in München, einer Nichtregierungsorganisation, die bereits 1880 in Russland als Gesellschaft für handwerkliche und landwirtschaftliche Arbeit für Juden gegründet worden war. In den Nachkriegsjahren wurden vor allem in Bayern viele Auswanderungswillige durch das ORT ausgebildet. Mit 65 Jahren beendete Alexander diese Tätigkeit.

1950 erkannte ein ehemaliger jüdischer Zwangsarbeiter in Bremen auf offener Straße den früheren Lagerkommandanten Hildebrand und zeigte ihn bei der Polizei an: Hildebrand wurde verhaftet und ein Prozess gegen ihn vorbereitet. Am 19. Mai 1951 wurden Alexander und Marcel Goldwasser durch den Untersuchungsrichter Dr. Penning in München als Zeugen in diesem ersten Hildebrand-Prozess vernommen. Alexander Goldwasser schilderte, wie er vergeblich versuchte, über den Raffineriedirektor Höchsmann und über den Lagerkommandanten Hildebrand zu erreichen, dass seine Frau und seine Tochter verschont werden. Es wurde ihm zugesagt, aber nicht eingehalten. In dem Prozess gegen Hildebrand 1953 wurden diese Aussagen nicht berücksichtigt. Nach seiner Aussage brach Alexander Goldwasser zusammen – er verzichtete auf das neuerliche Vorlesen seiner Aussage. Beide Zeugen wurden auf ihren Wunsch hin vereidigt, da sie kurz vor ihrer Auswanderung standen. Ab 1952 lebten Vater und Sohn dann in Tel Aviv.

Die Liste der zwölf Überlebenden: Von Plaszow zu Schindler

Kurzbiographie Alexander Goldwasser

Wichtigste Quellen:

Arolsen Archives (AA), ITS Dokumente über Alexander und Marcel Goldwasser
Zugangsliste KL Plaszow 14.4.1944 von Drohobycz und Boryslaw, 1.1.19.1/2059000/ITS Digital Archive, Arolsen Archives
Schindlers Liste,
https://de.wikipedia.org/wiki/Liste_von_Schindlerjuden#K
Zeugenaussagen Alexander und Marcel Goldwasser, in: Hildebrand-Prozess, 1.2.7.8,/9039400/ITS Digital Archive, Arolsen Archives
Urteil Schwurgericht Bremen gegen Friedrich Hildebrand, 6.5.1953, 1.2.7.8/9039500/ITS Digital Archive, Arolsen Archives
Andrea Übelhack, Briefe aus einem vergessenen Koffer.
http://www.judentum.net/kultur/schindler.htm
Pohl, Dieter, „Schindler, Oskar“ in: Neue Deutsche Biographie 22 (2005), S. 791-792 [Online-Version]; URL: https://www.deutsche-biographie.de/pnd118755102.html#ndbcontent
Shmuel Rothenberg, Drohobycz between the Two World Wars; https://www.jewishgen.org/yizkor/drohobycz/dro095.html

 

Hilde Berger – episode 4

EPISODE 4 (1945-2011)

Rescue and collapse in Sweden

In May 1945 the German Nazi regime had to capitulate. The surviving Jews at Oskar Schindler’s factory in Brünnlitz were also liberated. Many had lost all their relatives, others hoped to find survivors among their relatives and friends. Hilde Berger, like most, went to Poland with new identity documents to look for them. „With the identity documents we could travel for free and this time it was a completely different journey. The last two carriages were reserved for us and the Czechs wrote in large letters on them: ‚Concentrackis‘. At every Czech station people came with flowers, fruit and other food and congratulated us on our survival. The climate changed dramatically as soon as we crossed the Polish border. The Poles came to the train, stared at us in wonder and said: ‚So many of you are left? We thought Hitler had finished with all of you.‘“ (Hesse, p. 56). For several weeks she searched in vain for relatives in Krakow. She heard stories about Jews who were killed when they tried to get their shops, houses or other possessions back after their return. She was desperate, without hope and only wanted to leave Poland immediately.

In September 1945 she returned to Prague, to a camp for >displaced persons<, where she worked as a typist again. Her destination was now Sweden, where her friend Hannah Herz lived. Like her husband, the lawyer Hannah Herz, née Levy, from Essen, had been banned from working – both had been arrested in November 1936 and, like Hilde, had been imprisoned and sentenced in Magdeburg. Hannah Herz then sat together with Hilde Berger in the Jauer, Ziegenhain and Cottbus penitentiaries. With Hannah’s help Hilde received a visa and then flew to Stockholm on 8.10.1945 with provisional travel documents from the International Red Cross. After years of fearing and fighting for her life, she was now at the end of her strength: Hilde Berger collapsed physically and psychologically. She was unable to work for a long time and recovered only slowly, under constant medical care, until she emigrated to the USA in 1949.

The mysterious Mister Olsen

Here, in New York, she met Alex Olsen. It was no stranger to her: they had known each other well since the early 1930s. At that time Alex Olsen was still named Werner Schmidt and was a member of her Trotskyist group in Berlin under the alias Alex. When Werner Schmidt was warned of his impending arrest, he fled to England. There he learned that the whole group was being watched by the Gestapo. Hilde Berger and the other members of the group, however, had not heeded his warning at the time and wanted to continue their underground work until they were arrested in November 1936.

In 1938 and 1939 Werner Schmidt worked as a secretary for Leon Trotsky, who lived in exile in Mexico. In the introduction to his book, Reinhard Hesse writes that Trotsky advised Werner Schmidt in 1939 to „leave Mexico and go to New York to visit his acquaintances in order to build up a livelihood in his profession as a printer, since he, Trotsky, would soon be coming to an end anyway“ (Hesse, p.10). That was good advice! Trotsky survived several attacks on his life, including an attack on his house by several agents of Stalin disguised as Mexican policemen. The house was subsequently guarded around the clock by several volunteers – in vain. The Soviet agent Ramon Mercader had approached a secretary of Trotsky under a false name and got engaged to her. This gave him unhindered access to Trotsky’s house. On 20.8.1940 he asked Trotsky to proofread a political article he had written. Trotsky was then beaten to death in his study by Mercader with an ice pick and died the following day from the severe injuries.

Werner Schmidt could no longer stand it in New York when Hitler’s Germany invaded and occupied one country after another during World War II: he volunteered for the American Army. Because his name Werner Schmidt was on record as a member of the pre-war Berlin resistance, he had his name changed to Olsen in case he was captured by the Nazis. Alex Olsen was then not deployed in Europe, however, but sent to India and returned unharmed from the war to New York.

A legendary regulars‘ table (Stammtisch) in New York

Hilde Berger fell in love with Alex Olsen alias Werner Schmidt and married him in 1952. She took the name Hilde Olsen and received American citizenship in 1953.

Alex and Hilde, New York, Hudson River

For many immigrants from Europe, the struggle for economic existence in hectic New York was not easy – but above all, Hilde Berger lacked European culture. So it was a great fortune for Hilde, her sister Rose and Alex to meet Oskar Maria Graf (1894-1967) and his legendary regulars‘ table. Oskar Maria Graf was an important and unique voice of German literature: he called himself a provincial writer. His works of art are mainly set in rural Bavaria. Early on he sensed the danger of emerging nationalism and fascism in the rural and petty bourgeois milieu of his homeland. In 1933 the Gestapo tried to arrest him, in 1934 he was officially expatriated. Via Austria, Czechoslovakia and the Netherlands he finally reached New York in 1938. He obtained a life-saving visa to the USA for the writer George Harry Asher, who was born in Vienna, and together with him founded the Stammtisch for German-speaking emigrants in 1943. „I actually live like a hermit in New York, nobody cares – then I have my weekly regulars‘ table, there I come together with Germans, with Russians, with Austrians, who all speak German, and then they think they are sitting somewhere in Munich“ (Oskar Maria Graf, quoted after Carola Zinner). The meetings always took place on Wednesday evenings: people spoke in German, ate, drank, exchanged memories and held political discussions. Writers read from their works. Other writers, artists and young visitors from Europe also took part in these meetings. Well-known participants and visitors of the Stammtisch were Bertolt Brecht, Alfred Gong, Wieland Herzfelde and Uwe Johnson.

Oskar Maria Graf, 1958

Jewish refugees and Holocaust survivors regularly took part in these meetings – Graf himself was married to Jewish women in second and third marriages. These included Hilde Olsen and her sister Rose, Friedrich Glückselig [Happy] and Leo Glückselig, for whom the Stammtisch became a substitute home. Politically and economically they were Americans, but culturally they felt more European. After Graf’s death, the Stammtisch was run by Harry Asher, later by his widow Leah and then by Gaby Glückselig.

In 1995 Yoash Tatari made the multi-award-winning film „Glückselig in New York. Der Stammtisch der Emigranten“, which was shown in 1997 at the 11th Jewish Cultural Days in Berlin, among other events. The film shows this unusual regulars‘ table and Gaby and Leo Glückselig, George Harry Asher, Alex Olsen and Hilde Olsen tell of their experiences, of persecution, torture, flight and survival, of arriving in a foreign country and of changing their political views.

„I can’t breathe in this country“

This was the title of an article in the magazine „Die Zeit“, 17.3.1967. Journalist Lilo Weinsheimer reported on the trial of Fritz Hildebrand, the commander of the forced labour camps in Drohobycz and Boryslaw. The witness Josef Mestel had collapsed after his testimony before the jury court.

„When Mrs. Mestel hears that a journalist is sitting next to her at the table, she reaches out of my hand and says: „Please write, we were terribly afraid of this trip, of Germany. But in court they were good to us, doctors and nurses are good to us. Please write: many thanks from us.“

Almost everyone who has come so far – more than two hundred for this one trial – has had this fear. Many are taking them back with them. They give their testimony and leave immediately afterwards. They give the same reason as the American Hilde Berger: „‚I cannot breathe in this country.“ Others – it is the majority – seek contact, dialogue.“ (https://www.zeit.de/1967/11/ich-kann-in-diesem-land-nicht-atmen)

On one of the court days Hilde Berger heard the testimony of Berthold Beitz and was disturbed. Hilde Berger and Berthold Beitz met that very day and she accompanied Beitz to the airport in the afternoon. But the next day she flew back to New York as planned. She wanted to leave Germany as soon as possible – the country where she had grown up, the country that had killed many of her friends and relatives.

Only one year before, she had received certainty about the fate of her brother Hans from the State Archives in Potsdam, GDR: „Your brother Hans Berger, born 17.2.1916, was sentenced on 28.4.1937 by the 2nd Senate of the ‚People’s Court‘ in Berlin to 8 years in prison for preparation of high treason. On 21.5.1937, he was transferred from the remand prison Berlin-Plötzensee to Brandenburg Prison under the access number 285/37. The period of imprisonment in Brandenburg Prison was from 21.5.1937 to 28.12.1942. On 29.12.1942, your brother was transferred to the former concentration camp Auschwitz.„. (Letter from the Potsdam State Archive to Hilde Berger, 18.8.1966, facsimile in Hesse, p. 196). One day after his birthday, at the age of 27, Hans Berger was murdered in Auschwitz on 18.2.1943 (YVA Item ID 5413759, Auschwitz death books).

Hilde Olsen’s attitude towards Germany changed slowly: through reports, through letters, through visitors, through a meeting with Berthold Beitz in 1974, through relatives and friends of her husband Alex. She travelled to Germany several times with Alex, her sister Rose and husband. In 1996 she was invited by Alfred Biolek to his popular television programme „Boulevard Bio“ and was able to tell a million viewers about her life.

The young Orthodox Jew, the socialist Zionist, the Trotskyist resistance fighter had developed into a critical democrat committed to women’s rights and civil liberties. Politically she felt herself to be an American democrat, culturally she felt more like a European. After the death of her husband Alex, Hilde moved from New York to a nursing home in Denver, where she died on 17.11.2011.

Hilde Berger short biography

Hilde Berger, episode 1
Hilde Berger, episode 2
Hilde Berger, episode 3

Main sources:

Reinhard Hesse, „Ich schrieb mich selbst auf Schindlers Liste“. 2013
Joachim Käppner, Berthold Beitz. Die Biographie. 2010
Thomas Sandkühler, „Endlösung“ in Galizien. 1996
Norbert F. Prötzl, Beitz. Eine deutsche Geschichte. 2011
Privatarchiv Beitz, „Briefe aus Polen“ o.J.
AA Arolsen Archives: Files 2005000, 2056000, 9039400
DALO Archiv (Lemberg): R 2042-84-19f.Gudrun Gloth, Ich dachte, das sei mein Ende. Gespräche mit Zeitzeugen
Oskar Maria Graf, Verbrennt mich! Arbeiter-Zeitung, Wien, 12.5.1933 http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?apm=0&aid=aze&datum=19330512&seite=1
Dietrich Strothmann, Damals, in Boryslaw. Die Zeit, 26.8.1966. https://www.zeit.de/1966/35/damals-in-boryslaw/komplettansicht
Lilo Weinsheimer, Ich kann in diesem Land nicht atmen. Die Zeit, 17.3.1967. https://www.zeit.de/1967/11/ich-kann-in-diesem-land-nicht-atmen
Carola Zinner, Ein Provinzschriftsteller in New York. https://www.deutschlandfunkkultur.de/oskar-maria-graf-vor-50-jahren-gestorben-ein.932.de.html

Photos/Zdjęcia
Oskar Maria Graf (extract): author Rosty, CC BY-SA 4.0 (wikimedia commons)
Hilde and Alex Olsen in New York, from: Hesse, page 217

 

 

« Ältere Beiträge