The Holocaust in the Galician Oil Belt

Kategorie: Zivilist

Die Erschießung des Schreiners Litmann

Zeugnisse zum Tathergang

Am 15.10.1942 trat der deutsche Kesselmeister Karl Rindfuss (Rindfuß) seine Arbeit bei der „Raffinerie Süd“ der Karpathen-Öl AG in der galizischen Kreisstadt Drohobycz an. Die Raffinerie Süd umfasste die früher selbständigen Raffinerien „Nafta“ und „Galicja“. Sein Vorgesetzter war der stellvertretende Werksleiter der Raffinerie, R. Krause. In dieser Zeit wurde laufend Jagd auf Juden gemacht, die kein „R“-Abzeichen (R = Rüstung) hatten. Mit einem „R“-Armband und Ausweis kennzeichnete man Juden, die als kriegswichtige Arbeiter noch benötigt wurden.

1943 umstellten “Gestapo-Leute und ihre ukrainischen Wachmänner die Raffinerie ‚Nafta‘, die … als Magazin diente. Nunmehr wurden Juden ohne R-Abzeichen aussortiert und zu einer Gruppe von 40-50 Personen zusammengestellt. Krause soll die Selektion mit Hilfe eines als Arbeitsaufsehers eingesetzten Kesselmeisters selbst durchgeführt haben. Ergriffen wurde auch der ältere Schreiner Isidor Littmann aus dem ZAL [Zwangsarbeitslager] Boryslaw, der zufällig am Ort war, weil er der Baukolonne Zentralwerkstatt angehörte. Littmann hatte kein ‚R‘. Er versuchte mit ein paar anderen Juden zu flüchten; Krauses Aufseher stürmte hinterher und erschoss Littmann“ (Sandkühler, S. 383)

Bei dem Kesselmeister handelte es sich um Karl Rindfuss; der erschossene Jude hieß Izydor Litmann (andere Schreibweisen: Vorname Isidor, Nachname: Litman, Littman, Littmann, Litman-Haleman, wohnhaft in Boryslaw, Witowskigasse 26). Über diesen Vorfall berichteten drei Augenzeugen: Wilhelm Krell, Genia Stock und Karoline Schnepf.

Augenzeugin Karoline (Karola) Schnepf, geboren 1912 in Drohobycz, war von Ende 1941 bis April 1944 als Zwangsarbeiterin bei der Karpathen-Öl AG in Drohobycz – zuerst als Arbeiterin in den Raffinerien Galicja und Nafta, später in der Buchhaltung tätig. Sie schilderte den generellen Ablauf solcher Selektionen:

Von 1943 bis zu dem Zeitpunkt meines Abtransports nach Plaszów [13.04.1944] fanden in der Raffinerie Nafta mehrere Aktionen statt. Während dieser Aktionen wurden jeweils die zur Erschießung bestimmten Juden herausgesucht. Ich erinnere mich noch genau daran, wie diese Aktionen stattfanden. Alle Juden, die in der Raffinerie Nafta arbeiteten, standen auf dem Hof. Hier suchte Krause persönlich die Menschen aus, die erschossen werden sollten.“ Sie erinnerte sich auch an den Beschuldigten Rindfuss: „Er war mittleren Wuchses, kräftig, dunkel, etwas jünger als Krause. Während dieser Aktion (Selektion) bewachte Rindfuss die Juden, die durch Krause aussortiert worden waren.“ (Schnepf, S. 322f.)

Augenzeugin Genia Stock (Eugenia Sztok), geboren 1903 in Drohobycz, war mit Aufräumungsarbeiten in der Raffinerie Galicja beschäftigt und später in der Verwaltung tätig. Sie sagte aus: Wir wurden „auf unserem Weg zur Arbeit von Deutschen umzingelt … Während der … Selektion floh ein Arbeiter, der Schreiner Litmann (der kein „R“ hatte) durch die Raffinerie „Nafta“. Dieses sah auch der von mir schon erwähnte Deutsche Rindfuss. Er lief hinter Litmann her. Ich hörte einen Schuss, und, als ich in die Raffinerie „Galicja“ zurückkehrte, sah ich – während ich mit der Gruppe, die die Selektion überstanden hatte, unterwegs war – die Leiche des Litmann. Es ist ganz klar, dass Litmann von Rindfuss erschossen wurde. Ich habe gesehen, wie er hinter Litmann hergelaufen ist und in der Hand eine Pistole hielt, dann fiel der Schuss und konsequenterweise lag nachher die Leiche auf der Erde.“ (Genia Stock, S. 227f.)

Mit Absicht oder ungewollt?

Scheinbar ein völlig anderes Bild zeichnete ein anderer Zeitzeuge. Nicolas Bronicki, geb. am 14.10.1905 in Drohobycz, sagte am 26.10.1966 als Zeuge im Prozess gegen Friedrich Hildebrand aus. Im Anschluss wurde er von der Staatsanwaltschaft zu einigen weiteren Beschuldigten gehört. Im Gesprächsprotokoll steht: „Der Zeuge erinnert sich an den Beschuldigten Rindfuß als an einen Mann, der an sich von anständiger Gesinnung gewesen sei. Allerdings habe er einmal auf dem Gelände der Raffinerie Nafta einen Juden erschossen. Rindfuß sei danach zum Zeugen, der auch bei Gestapo-Leuten ein gewisses Ansehen genossen habe, gekommen, und habe ihm mit einiger Verzweiflung seine Tat berichtet, weil er offensichtlich Gewissensbisse gehabt habe (der Zeuge dürfte bei dem geschilderten Fall den Fall des Schreiners Litmann meinen).“ (Bronicki, S. 1992)

Wie verträgt sich diese Aussage mit den anderen Zeugenaussagen?

Nicolas Bronicki war kein Augenzeuge der Tat, aber bestätigt, dass Karl Rindfuss die Tat begangen hat. Daran gibt es nach dieser Aussage keinen Zweifel, nur sah er den Beschuldigten als einen im Grunde anständigen Menschen, der zugab, geschossen zu haben und seine Tat danach bereute. Nicolaus Bronicki schilderte dieses Gespräch sicher wahrheitsgemäß. Aber Bronicki kam nur gelegentlich mit Rindfuss in Kontakt, während die anderen Zeugen Rindfuss von der täglichen Arbeit in der Raffinerie kannten. Wir finden häufig dieses Verhaltensmuster, dass Angehörige der deutschen Besatzungsmacht sich zu einzelnen Juden zurückhaltend, freundlich oder sogar hilfsbereit zeigten, während sie sonst rücksichtslos Gewalt ausübten. Die Motive dafür können sehr unterschiedlich sein: für manche Gewalttäter diente es zur eigenen Gewissensberuhigung (ich persönlich habe ja nichts gegen Juden, habe sogar mit einzelnen Juden ein gutes Verhältnis, aber Befehl ist Befehl). Ein anderes Motiv, das nach Stalingrad und der sich abzeichnenden militärischen Niederlage immer häufiger auftrat, war die Vorsorge (Wenn ich nach der Niederlage zur Rechenschaft gezogen werde, kann ich einige Juden als Zeugen benennen, dass ich anders war und geholfen habe). Über die Motive von Karl Rindfuss kann man nur spekulieren.

Sehen wir uns deshalb die Tat selbst an: Wie konnte es dazu kommen – hatte Rindfuss keine Wahl?

  • Seine Aufgabe als Kesselmeister war eine verantwortungsvoll technische Aufgabe. „Aufseher der Arbeitsjuden“ war aber eine zusätzliche Aufgabe, die er freiwillig übernommen hatte.
  • Er nahm an Selektionen teil – andere Techniker lehnten das ab.
  • Rindfuss bewachte die selektierten Juden, obwohl ihre bevorstehende Erschießung allgemein bekannt war – Menschen, mit denen er vorher zusammengearbeitet hatte.
  • Als Wache bewaffnete er sich mit einer Pistole – einem Werkzeug, mit der er selbst andere Menschen umbringen konnte. Kein anderer Zivilangestellter in seiner Umgebung trug eine Waffe.
  • Versuchten Juden vor ihrer Ermordung zu fliehen, so hätte er sie nicht verfolgen müssen, was er aber tat: „Nach der Selektion, als ich mich wieder in meinem Zimmer befand, wo ich arbeitete, sah ich aus dem Fenster, wie Rindfuss auf dem Feld auf der anderen Seite der Chaussee herumlief und die Menschen suchte, die während der Selektion geflohen waren.“ (Schnepf, S. 323)
  • Auch im Falle des getöteten Schreiners Litmann handelte es sich nicht um eine spontane Reaktion, sondern es war eine Tat mit Absicht: er „lief hinter Litmann her“ (Stock, S. 227), bevor er den tödlichen Schuss abgab.

Nach der Tötung Litmanns wurde Rindfuss von deutschen Kollegen geschnitten: „Ich weiß, dass sogar die Deutschen, die als Techniker in ‚Galicja‘ arbeiteten und an der Aktion nicht teilgenommen hatten, später Rindfuss boykottierten, da er als nicht Gestapo-Angehöriger keine ’schmutzige Arbeit‘ hätte leisten sollen, welches Aufgabe der Gestapo sei.“ (Stock, S. 228). Am 16.11.1943 verließ Karl Rindfuss Drohobycz. Wurde er nach dem Krieg für seine Tat zur Rechenschaft gezogen?

Ein juristisches Desaster

Im deutschen Recht hängen die Verjährungsfristen von den Höchststrafen ab, die für bestimmte Delikte verhängt werden können: für lebenslängliche Strafen betrug die Verjährungsfrist 20 Jahre, beginnend ab 1949. Auch politisch motivierte Morde aus der NS-Zeit wären also 1969 verjährt. Für diese Straftaten verlängerte der Bundestag deshalb die Frist um 10 Jahre, also bis 1979. Zur gleichen Zeit arbeitete das Justizministerium eine Reform des „Ordnungswidrigkeitengesetzes“ aus, mit der Bagatelldelikte entkriminalisiert werden sollten. Am 24. Mai 1968 verabschiedete der Deutsche Bundestag dann einstimmig ein scheinbar harmloses Gesetz mit dem sperrigen Kürzel EGOWiG (Einführungsgesetz zum Ordnungswidrigkeitengesetz). In dem Einführungsgesetz platziert war eine Änderung des Strafgesetzbuchs (StGB): Fehlen besondere persönliche Eigenschaften, Verhältnisse oder Umstände (besondere persönliche Merkmale), welche die Strafbarkeit des Täters begründen, beim Teilnehmer, so ist dessen Strafe nach den Vorschriften über die Bestrafung des Versuchs zu mildern“ (§52 Abs.2 StGB).

Welche Folgen hatte diese kleine Änderung? Bis 1968 konnten alle Beteiligten an einer NS-Mordtat, auch Mordgehilfen, mit lebenslänglicher Haft bestraft werden. Dabei galten fast alle NS-Täter nicht als Mörder, sondern nur als Mordgehilfen – als Mörder wurden von der deutschen Justiz meist nur die Spitzen des NS-Regimes wie Hitler, Himmler, Göring und Frank betrachtet. Nach der Änderung des § 52 StGB galt: wenn dem Beschuldigten selbst nicht niedrige Beweggründe wie Mordlust und Rassenhass nachgewiesen werden konnte, durfte er nur noch mit maximal 15 Jahren Freiheitsentzug bestraft werden – damit waren diese Taten rückwirkend bereits 1960 verjährt. Ein Beschuldigter konnte sich leicht rausreden: er habe die Tat nicht gewollt, ihm taten die Opfer leid, er habe ein gutes Verhältnis zu manchen Juden gepflegt, usw. Das Gegenteil war ihm nur schwer nachzuweisen – mithin war seine Tat verjährt. Diese Konsequenz war den Bundestagsabgeordneten damals nicht bekannt – sonst wäre es nicht zu dem einstimmigen Beschluss gekommen. In der Zeit zwischen dem Bundestagsbeschluss und dem Inkrafttreten des Gesetzes am 1. Oktober 1968 hätte das Gesetz noch geändert werden können. Bedenken von Juristen, dass dieser Paragraph zu einer „kalten Amnestie“ für NS-Gewaltverbrechen führen könne, wurden von dem Ministerialdirigenten im Justizministerium, Dr. Eduard Dreher, abgetan und so trat dieses Gesetz in Kraft. Tatsächlich urteilte der Bundesgerichtshof dann 1969, dass Beihilfe zu Morden zum 8. Mai 1960 verjährt sei und berief sich dabei auf den geänderten Paragraphen § 52 Abs. 2 des StGB.

Ausgedacht hatte sich diese „kalte Amnestie durch die Hintertür“ eben dieser leitende Beamte im Justizministerium, Dr. Eduard Dreher. In der NS-Zeit hatte er als Staatsanwalt am Sondergericht in Innsbruck besonders hohe Strafen beantragt – in mindestens zwölf Bagatellfällen sogar die Todesstrafe, weil es sich bei den Angeklagten um „Volksschädlinge“ handle. Dreher hatte sich somit durch die Gesetzesänderung selbst amnestiert.

Man muss sich das EGOWiG vorstellen wie eine Bombe, die in einem Kinderspiel­zeug versteckt ist. Diese juristische Bombe zerriss die schon laufenden Ermittlungs- und Strafverfahren gegen die NS-Täter und verhinderte weitere. Das Riesenverfahren gegen Hunderte von Beschuldigten aus dem Reichssicherheitshauptamt, das die Terrorzentrale des sogenannten Dritten Reiches gewesen war, brach in sich zusammen – die Arbeit von elf Staatsanwälten, 150.000 Aktenordner perdu; alles umsonst. Tausende Ermittlungsverfahren konnten nicht mehr fortgeführt werden.“ (Prantl, a.a.O.)

Die untersuchenden Staatsanwälte im Falle Rindfuss mussten damit rechnen, dass die Richter beim Angeklagten keine besonderen strafverschärfenden Merkmale sehen würden und die Tat damit verjährt wäre. Das Ermittlungsverfahren gegen Karl Rindfuss wurde nicht fortgeführt – es kam zu keiner Anklage und zu keinem Prozess, in dem die Tatvorwürfe, auch mit weiteren Zeugen und Dokumenten, hätten geklärt werden können.

Kurzbiographie Karl Rindfuss

Kurzbiographie Karoline Schnepf

Quellen:

Notizen zu Rindfuss, in: Landesarchiv Schleswig-Holstein LASH, Abt. 352.4 Lübeck, Bd. 1748, Bl. 24-29 und 39;
Aussage Wilhelm Krell, in: Bundesarchiv (BArch) Ludwigsburg B.162, Bd. 5832, Bl. 207, 207R, 208
Aussage Genia Stock, Haifa, 23.5.1962, in: BArch B.162, Bd. 5832, Bl. 225-228
Aussage Karoline Schnepf, Tel Aviv, 4.10.1962, in: BArch, B.162, Bd. 5832, Bl. 322-324;
Protokoll Nicolas Bronicki, Bremen, 26.10.1966, in: LASH Abt. 352.4, Bd. 1736, Bl. 1985a-1992
Zugangsliste KL Plaszow aus Drohobycz und Boryslaw, Liste Frauen, Nr. 162, in: Arolsen Archives, 1.1.19.1 / 489049
Isydor Litman-Haleman, Eintrag in: DALO Archiv (Lwiw), R 85-2-28, Liste jüdischer Arbeiter und Angestellten der Karpathen-Öl, 1942-1943, Blatt 25, Nr. 41 (auch: YVA M52.140, S. 50)
Manfred Görtemaker, Panne mit Kalkül, in: ZEIT Geschichte, 6/2020, S.94f.;
Heribert Prantl, Kalte Amnestie, in: Süddeutsche Zeitung, 6.5.2018
Thomas Sandkühler, „Endlösung in Galizien“, Bonn 1996, S. 383 und 538

The shooting of the carpenter Litmann

Testimonies on the course of events

On 15 October 1942, the German boiler master Karl Rindfuss (Rindfuß) started work at the „Raffinerie Süd“ of the Karpathen-Öl AG in the Galician district town of Drohobycz. The Refinery South comprised the formerly independent refineries „Nafta“ and „Galicja“. His superior was the deputy plant manager of the refinery, R. Krause. During this time, Jews who did not have an „R“ badge (R = armour) were constantly hunted down. Jews who were still needed as workers important to the war were marked with an „R“ armband and pass.

In 1943, „Gestapo men and their Ukrainian guards surrounded the ‚Nafta‘ refinery, which … served as a magazine. Now Jews without R-badges were sorted out and put together in a group of 40-50 people. Krause is said to have carried out the selection himself with the help of a boiler foreman assigned as a work supervisor. Also seized was the elderly carpenter Isidor Littmann from the ZAL [forced labour camp] Boryslaw, who happened to be at the site because he belonged to the construction crew Central Workshop. Littmann did not have an ‚R‘. He tried to escape with a few other Jews; Krause’s overseer stormed in after him and shot Littmann“ (Sandkühler, p. 383)

The boiler master was Karl Rindfuss; the Jew who was shot was called Izydor Litmann (other spellings: First name Isidor; last name: Litman, Littman, Littmann, Litman-Haleman, resident in Boryslaw, Witowskigasse 26). Three eyewitnesses reported on this event: Wilhelm Krell, Genia Stock and Karoline Schnepf.

Eyewitness Karoline Schnepf, born in Drohobycz in 1912, was a forced labourer at Karpathen-Öl AG in Drohobycz from the end of 1941 to April 1944 – first as a worker in the Galicja and Nafta refineries, later in the bookkeeping department. She described the general course of such selections:

„From 1943 until the time of my deportation to Plaszów [13.04.1944], several actions took place at the Nafta refinery. During each of these actions, the Jews destined to be shot were picked out. I still remember exactly how these actions took place. All the Jews who worked in the Nafta refinery stood in the yard. Here Krause personally picked out the people who were to be shot.“ She also remembered the accused Rindfuss: „He was of medium build, strong, dark, a little younger than Krause. During this action (selection) Rindfuss guarded the Jews who had been sorted out by Krause.“ (Schnepf, p. 322f.)

Eyewitness Genia Stock (Eugenia Sztok), born in Drohobycz in 1903, was involved in clean-up work at the Galicja refinery and later worked in administration. She testified: We were „surrounded by Germans on our way to work … During the … selection one worker, the carpenter Litmann (who had no „R“) fled through the refinery „Nafta“. The German Rindfuss, whom I have already mentioned, also saw this. He ran after Litmann. I heard a shot and, when I returned to the „Galicja“ refinery, I saw – while I was on the way with the group that had survived the selection – Litmann’s corpse. It is quite clear that Litmann was shot by Rindfuss. I saw him running after Litmann, holding a pistol in his hand, then the shot was fired and consequently afterwards the corpse lay on the ground.“ (Genia Stock, p. 227f.)

Intentionally or unintentionally?

Apparently a completely different picture was painted by another contemporary witness. Nicolas Bronicki, born on 14 October 1905 in Drohobycz, testified as a witness in the trial against Friedrich Hildebrand on 26 October 1966. Subsequently, he was heard by the public prosecutor’s office in relation to several other accused persons. The transcript of the conversation states: „The witness remembers the accused Rindfuß as a man of decent character. However, he had once shot a Jew on the premises of the Nafta refinery. Afterwards, Rindfuß came to the witness, who was also held in a certain esteem by Gestapo people, and reported his deed to him with some despair, because he had obviously had pangs of conscience (the witness must have meant the case of the carpenter Litmann)“. (Bronicki, p. 1992)

How does this statement fit in with the other witness statements?

Nicolas Bronicki was not an eyewitness to the crime, but confirmed that Karl Rindfuss committed the crime. There is no doubt about that according to this testimony, but he saw the accused as a basically decent person who admitted to having shot and regretted his action afterwards. Nicolaus Bronicki certainly described this conversation truthfully. But Bronicki only came into contact with Rindfuss occasionally, while the other witnesses knew Rindfuss from their daily work in the refinery. We often find this pattern of behaviour, that members of the German occupation forces showed restraint, friendliness or even helpfulness towards individual Jews, while otherwise they were ruthlessly violent. The motives for this could be very different: for some perpetrators of violence it served to calm their own consciences (I personally am not an anti-Semite, I even have a good relationship with individual Jews, but orders are orders). Another motive, which became more frequent after Stalingrad and the looming military defeat, was precaution (If I am called to account after the defeat, I can name some Jews as witnesses that I behaved different and helped). We can only speculate about Karl Rindfuss‘ motives.

Let us therefore look at the act itself: How could it come to this – did Rindfuss have no choice?

  • His job as boiler master was a responsible technical task. „Overseer of the Labour Jews“, however, was an additional task he took on voluntarily.

  • He took part in selections – other technicians refused.

  • Rindfuss guarded the selected Jews even though their imminent shooting was common knowledge – people he had worked with before.

  • As a guard, he armed himself with a pistol – a tool with which he himself could kill other people. No other civilian employee around him carried a gun.

  • If Jews tried to flee before they were killed, he would not have had to pursue them, but he did: „After the selection, when I was back in my room where I was working, I looked out of the window and saw Rindfuss running around in the field on the other side of the Chaussee, looking for the people who had fled during the selection.“ (Schnepf, p. 323)
  • In the case of Litmann, the carpenter who was killed, it was also not a spontaneous reaction, but an intentional act: he „ran after Litmann“ (Stock, p. 227) before firing the fatal shot.

After the shooting of Litmann, Rindfuss was shunned by German colleagues: „I know that even the Germans who worked as technicians in ‚Galicja‘ and had not taken part in the action later boycotted Rindfuss, because as a non-Gestapo member he should not have done any ‚dirty work‘, which was the Gestapo’s job.“ (Stock, p. 228). On 16.11.1943 Karl Rindfuss left Drohobycz. Was he held accountable for his actions after the war?

A legal disaster

In 1968, according to the German law in force at the time, murders for which those involved could be sentenced to life imprisonment became time-barred after 20 years. Beginning in 1949, politically motivated murders from the Nazi era would have been barred by the statute of limitations in 1969. To prevent this, the Bundestag first extended the time limit by ten years, i.e. until 1979. At the same time, the Ministry of Justice drew up a reform that would no longer criminalise petty crimes: they were to be treated as „administrative offences“ (Ordnungswidrigkeiten). On 24 May 1968, the German Bundestag unanimously passed a seemingly innocuous law introducing this reformed law on administrative offences (EGOWiG). Hidden in this law, however, was an amendment to the Criminal Code: participants in a crime were to be punished as if they had only attempted the crime, if these participants in the crime could not be proven to have special characteristics such as murderousness or racial hatred as motives. For participation in murders, only a maximum sentence of 15 years was then possible, and as a result, the acts of those involved in murder were retroactively barred by the statute of limitations as early as 1960! The members of the Bundestag were not aware of this possible consequence when they voted.

This trick was thought up by a senior official in the Ministry of Justice, Dr Eduard Dreher. During the Nazi era, as a public prosecutor at the special court in Innsbruck, he had requested particularly high sentences – in at least twelve petty cases even the death penalty, because the defendants were „pests of the people“. Dreher had thus amnestied himself by changing the law.

„You have to imagine the EGOWiG like a bomb hidden in a child’s toy. This legal bomb tore apart the already ongoing investigation and criminal proceedings against the Nazi perpetrators and prevented further ones. The huge proceedings against hundreds of accused from the Reich Security Main Office, which had been the terror headquarters of the so-called Third Reich, collapsed – the work of eleven public prosecutors, 150,000 files perdu; all in vain. Thousands of investigative proceedings could no longer be continued.“ (Prantl, op. cit.)

The investigating prosecutors in the Rindfuss case had to reckon with the fact that the judges would not see any special aggravating features in the accused and that the offence would thus be time-barred. The investigation against Karl Rindfuss was not continued – there was no indictment and no trial in which the allegations of the crime could have been clarified, even with further witnesses and documents.

Short biography Karl Rindfuss

Short biography Karolina Schnepf

Sources:

Notes on Rindfuss, in: Landesarchiv Schleswig-Holstein LASH, Abt. 352.4 Lübeck, vol. 1748, pp. 24-29 and 39;
Statement by Wilhelm Krell, in: Bundesarchiv (BArch) Ludwigsburg B.162, vol. 5832, pp. 207, 207R, 208
Statement by Genia Stock, Haifa, 23 May 1962, in: BArch B.162, vol. 5832, pp. 225-228
Statement by Karoline Schnepf, Tel Aviv, 4.10.1962, in: BArch, B.162, vol. 5832, pp. 322-324;
Minutes Nicolas Bronicki, Bremen, 26.10.1966, in: LASH Dept. 352.4, vol. 1736, pp. 1985a-1992
KL Plaszow access list from Drohobycz and Boryslaw, list of women, no. 162, in: Arolsen Archives, 1.1.19.1 / 489049;
Isydor Litman-Haleman, entry in: DALO Archives (Lviv), R 85-2-28, List of Jewish workers and employees of Carpathian Oil, 1942-1943, sheet 25, no. 41 (also: YVA M52.140, p. 50).
Manfred Görtemaker, Panne mit Kalkül, in: ZEIT Geschichte, 6/2020, p.94f.;
Heribert Prantl, Kalte Amnestie, in: Süddeutsche Zeitung, 6/5/2018.
Thomas Sandkühler, „Endlösung in Galizien“, Bonn 1996, p. 383 and 538

Zastrzelenie stolarza Litmanna

Zeznania dotyczące przebiegu wydarzeń

15.10.1942 niemiecki mistrz kotła Karl Rindfuss (Rindfuß) rozpoczął pracę w „Raffinerie Süd“ firmy Karpathen-Öl AG w galicyjskim powiatowym mieście Drohobycz. W skład Rafinerii Południe wchodziły dawniej samodzielne rafinerie „Nafta“ i „Galicja“. Jego przełożonym był zastępca kierownika zakładu rafineryjnego, R. Krause. W tym czasie stale polowano na Żydów, którzy nie posiadali opaski „R“ (R = zbrojenia). Za pomocą opaski „R“ i dowodu osobistego oznaczano Żydów, którzy nadal byli potrzebni jako pracownicy ważni dla działań wojennych.

W 1943 r. „Gestapowcy i ich ukraińscy strażnicy otoczyli rafinerię „Nafta“, która … służyła jako magazyn. Teraz Żydzi bez opaski z „R“ zostali wyselekcjonowani i zebrani w grupę 40-50 osób. Mówi się, że Krause sam przeprowadził selekcję z pomocą mistrza kotła, który został przydzielony jako nadzorca pracy. Schwytano również starszego stolarza Isidora Littmanna z ZAL Borysławia ( obóz pracy przymusowej), który znalazł się tam przypadkowo, ponieważ należał do załogi budowlanej Warsztatu Centralnego. Littmann nie miał „R“. Próbował uciec wraz z kilkoma innymi Żydami, nadzorca Krausego ruszył w pogoń i zastrzelił Littmanna“ (Sandkühler, s. 383)

Tym mistrzem kotła był Karl Rindfuss; zastrzelony Żyd nazywał się Izydor Litmann (inne wersje zapisu imienia i nazwiska: imię Izydor, nazwisko: Litman, Littman, Littmann, Litman-Haleman, mieszkaniec Borysławia, Witowskiego 26). Trzech naocznych świadków zgłosiło ten incydent: Wilhelm Krell, Genia Stock i Karoline Schnepf.

Naoczny świadek Karoline (Karola) Schnepf, urodzona w Drohobyczu w 1912 roku, od końca 1941 roku do kwietnia 1944 roku była robotnicą przymusową w Karpathen-Öl AG w Drohobyczu – najpierw jako robotnica w rafineriach w Galicja i Nafta, później w dziale księgowości. Opisała ona ogólny przebieg takich selekcji:

„Od 1943 r. do czasu mojej deportacji do Płaszowa, w rafinerii Nafta miało miejsce kilka akcji. Podczas każdej z tych akcji wybierano Żydów przeznaczonych do rozstrzelania. Wciąż pamiętam dokładnie, jak te selekcje wyglądały. Na podwórku stali wszyscy Żydzi, którzy pracowali w rafinerii Nafta. Krause [zastępca kierownika rafinerii] osobiście wybierał ludzi, którzy mieli zostać rozstrzelani.“ Świadek przypomniała sobie również oskarżonego Rindfussa: „Był średniej budowy, silny, ciemny, nieco młodszy od Krausego. Podczas tej akcji Rindfuss pilnował Żydów, których wyselekcjonował Krause“. (Schnepf, s. 322f.)

Naoczny świadek Genia Stock (Eugenia Sztok), urodzona w Drohobyczu w 1903 roku, zajmowała się pracami porządkowymi w rafinerii Galicja, a następnie pracowała w administracji. Zeznała: Zostaliśmy „otoczeni przez Niemców w drodze do pracy… W czasie selekcji jeden robotnik, stolarz Litmann (który nie miał „R“), uciekł przez rafinerię „Nafta“. Niemiec Rindfuss, o którym już wspomniałam, również to zauważył. Pobiegł za Litmannem. Usłyszałam strzał, a wracając z grupą, która przeżyła selekcję do rafinerii „Galicja“, zobaczyłam – zwłoki Litmanna. Jest całkiem jasne, że Litmanna zastrzelił Rindfuss. Widziałam go biegnącego za Litmannem, trzymającego w ręku pistolet, potem padł strzał, a potem trup leżał na ziemi“. (Genia Stock, s. 227f.)

Celowo czy nieumyślnie?

Pozornie zupełnie inny obraz narysował inny naoczny świadek. Nicolas Bronicki, urodzony 14 października 1905 r. w Drohobyczu, zeznawał 26 października 1966 r. jako świadek w procesie przeciwko Friedrichowi Hildebrandowi. Następnie został przesłuchany przez prokuraturę w sprawie kilku innych oskarżonych. W zapisie rozmowy czytamy: „Świadek pamięta oskarżonego Rindfußa jako człowieka o przyzwoitym usposobieniu. Pewnego razu jednak zastrzelił Żyda na terenie rafinerii Nafta. Rindfuß przyszedł następnie do świadka, który również cieszył się pewną renomą wśród gestapowców i opowiedział mu o swoim czynie z pewną skruchą, ponieważ miał oczywiście wyrzuty sumienia (świadek miał prawdopodobnie na myśli sprawę stolarza Litmanna w opisywanej sprawie)“. (Bronicki, s. 1992)

W jaki sposób to zeznanie jest zgodne z innymi zeznaniami świadków?

Nicolas Bronicki nie był naocznym świadkiem tej zbrodni, ale potwierdził, że Karl Rindfuss ją popełnił. Nie ma po tym zeznaniu żadnej wątpliwości , tylko że on widział oskarżonego jako w gruncie rzeczy przyzwoitego człowieka, który przyznał się do strzału i żałował swojego czynu. Nicolaus Bronicki na pewno opisał tę rozmowę szczerze. Ale Bronicki stykał się z Rindfussem tylko sporadycznie, podczas gdy inni świadkowie znali Rindfussa z codziennej pracy w rafinerii. Często spotykamy się z takim wzorcem zachowania, że członkowie niemieckich sił okupacyjnych okazywali poszczególnym Żydom powściągliwość, życzliwość, a nawet pomocność, ale poza tym byli bezwzględnie brutalni. Motywy tego mogą być bardzo różne: dla niektórych sprawców przemocy służyło to uspokojeniu własnych sumień (osobiście nie mam nic przeciwko Żydom, mam nawet dobre stosunki z poszczególnymi Żydami, ale rozkaz jest rozkazem). Innym motywem, który stał się coraz bardziej powszechny po Stalingradzie i zbliżającej się klęsce militarnej, była przezorność (Jeśli po klęsce zostanę pociągnięty do odpowiedzialności, mogę wymienić niektórych Żydów jako świadków, że byłem inny i pomagałem). Można tylko spekulować na temat motywów Karla Rindfussa.

Spójrzmy więc na sam czyn: Jak mogło do tego dojść – czy Rindfuss nie miał wyboru?

  • Jego praca jako mistrza kotła była odpowiedzialnym zadaniem technicznym. „Nadzorowanie pracujących Żydów,“ było jednak dodatkowym zadaniem, którego się dobrowolnie podjął.
  • Uczestniczył w selekcjach – inni technicy odmówili.
  • Rindfuss pilnował wybranych Żydów, mimo że ich rychłe rozstrzelanie było powszechnie znane – ludzi, z którymi wcześniej pracował.
  • Jako strażnik, uzbrajał się w pistolet – narzędzie, którym sam mógł zabijać innych ludzi. Żaden inny cywilny pracownik wokół niego nie nosił broni.
  • Gdyby Żydzi próbowali uciekać przed śmiercią, nie musiałby ich ścigać, ale zrobił to: „Po selekcji, kiedy znalazłam się z powrotem w moim pokoju, gdzie pracowałam, wyjrzałam przez okno i zobaczyłam Rindfussa biegnącego po polu po drugiej stronie szosy, szukającego ludzi, którzy uciekli podczas selekcji“. (Schnepf, s. 323)
  • Również w przypadku zabitego stolarza Litmanna nie była to spontaniczna reakcja, ale działanie z zamiarem: „pobiegł za Litmannem“ (Stock, s. 227) przed oddaniem śmiertelnego strzału.

Klęska prawna

W 1968 roku, zgodnie z obowiązującym wówczas prawem niemieckim, zabójstwa, za które można było skazać na karę dożywotniego więzienia, uległy po 20 latach przedawnieniu. Począwszy od 1949 roku morderstwa polityczne z czasów nazistowskich zostałyby przedawnione w 1969 roku. Aby temu zapobiec, Bundestag przedłużył termin o dziesięć lat, tj. do 1979 r. Jednocześnie Ministerstwo Sprawiedliwości pracowało nad reformą, która przestałaby penalizować drobne przestępstwa: miały być one traktowane jako „przestępstwa administracyjne“. 24 maja 1968 roku niemiecki Bundestag jednogłośnie uchwalił pozornie niewinną ustawę wprowadzającą tę zreformowaną ustawę o przestępstwach administracyjnych (EGOWiG). Ukryta w tej ustawie była jednak nowelizacja kodeksu karnego: „W przypadku braku szczególnych cech osobistych, okoliczności lub warunków (szczególnych cech osobistych), które uzasadniają odpowiedzialność karną sprawcy, w przypadku uczestnika, łagodzi się jego karę zgodnie z przepisami o karze za usiłowanie“ (§52 ust. 2 StGB).

Jakie skutki miała ta zmiana? Do 1968 roku wszyscy uczestnicy nazistowskich zbrodni, łącznie z pomocnikami, mogli być karani dożywotnim więzieniem. W związku z tym prawie wszyscy nazistowscy sprawcy nie byli uznawani za morderców, a jedynie za pomocników w morderstwie – w większości przypadków tylko najwyżsi rangą członkowie nazistowskiego reżimu, tacy jak Hitler, Himmler, Göring i Frank byli uznawani przez niemiecki wymiar sprawiedliwości za morderców. Po zmianie § 52 StGB obowiązywało, że jeżeli samemu oskarżonemu nie można było udowodnić niskich pobudek, takich jak skłonności mordercze i nienawiść rasowa, mógł on być ukarany jedynie karą maksymalnie 15 lat pozbawienia wolności – tym samym czyny te ulegały retroaktywnie przedawnieniu już w 1960 roku. Oskarżony mógł się z tego łatwo wykręcić: nie chciał tego czynu, współczuł ofiarom, utrzymywał dobre stosunki z niektórymi Żydami itp. Trudno było udowodnić coś przeciwnego – dlatego jego przestępstwo uległo przedawnieniu. Posłowie Bundestagu nie byli wówczas świadomi tej konsekwencji – w przeciwnym razie nie podjęto by jednomyślnej decyzji. W okresie między decyzją Bundestagu, a wejściem w życie ustawy z dniem 1 października 1968 roku mogła ona jeszcze zostać zmieniona. Obawy prawników, że paragraf ten może doprowadzić do „zimnej amnestii“ za nazistowskie zbrodnie przeciwko aktom przemocy, zostały oddalone przez dyrektora ministerialnego w Ministerstwie Sprawiedliwości, dr Eduarda Drehera, i tak ustawa weszła w życie. Federalny Sąd Najwyższy orzekł bowiem w 1969 r., że pomocnictwo w zabójstwie uległo przedawnieniu z dniem 8 maja 1960 r., powołując się na znowelizowany § 52 ust. 2 StGB.

Ta „zimna amnestia uchwalona przez tylne drzwi“ została wymyślona przez dr. Eduarda Drehera, wysokiego urzędnika w Ministerstwie Sprawiedliwości. W czasach nazizmu, jako prokurator w sądzie specjalnym w Innsbrucku, żądał szczególnie wysokich wyroków – w co najmniej dwunastu drobnych sprawach nawet kary śmierci, ponieważ oskarżeni byli „szkodnikami ludu“. Dreher amnestionował się w ten sposób poprzez zmianę prawa.
„Trzeba myśleć o EGOWiG jak o bombie ukrytej w dziecięcej zabawce. Ta bomba prawna rozerwała toczące się już śledztwa i postępowania karne przeciwko nazistowskim sprawcom i uniemożliwiła dalsze. Obszerne postępowanie przeciwko setkom oskarżonych z Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, który był centralą terroru tzw. III Rzeszy, załamało się – praca jedenastu prokuratorów, 150.000 akt perdu; wszystko na próżno. Tysiące postępowań śledczych nie mogło być już kontynuowanych“. (Prantl, op. cit.)

Prokuratorzy śledczy w sprawie Rindfussa musieli liczyć się z tym, że sędziowie nie dostrzegą w oskarżonym żadnych szczególnych okoliczności obciążających i że w związku z tym przestępstwo ulegnie przedawnieniu. Śledztwo przeciwko Karlowi Rindfussowi nie było kontynuowane – nie było aktu oskarżenia ani procesu, w którym można by było wyjaśnić zarzuty dotyczące przestępstwa, nawet przy pomocy dalszych świadków i dokumentów.

Krótka biografia Karla Rindfussa

Krótka biografia Karoliny Schnepf

Źródła:

Uwagi dotyczące Rindfussa, w: Landesarchiv Schleswig-Holstein LASH, Abt. 352.4 Lübeck, t. 1748, str. 24-29 i 39;
Oświadczenie Wilhelma Krella, w: Bundesarchiv (BArch) Ludwigsburg B.162, t. 5832, s. 207, 207R, 208
Oświadczenie Geni Stock, Hajfa, 23 maja 1962 r., w: BArch B.162, t. 5832, str. 225-228.
Oświadczenie Karoline Schnepf, Tel Aviv, 4 października 1962 r., w: BArch, B.162, tom 5832, str. 322-324;
Protokół Nicolasa Bronickiego, Brema, 26.10.1966, w: LASH Abt. 352.4, Bd. 1736, Bl. 1985a-1992.
Lista przyjęć do KL Płaszów z Drohobycza i Borysławia, lista kobiet, nr 162, w: Archiwum Arolsena, 1.1.19.1 / 489049;
Isydor Litman-Haleman, wpis: Archiwum DALO (Lwów), R 85-2-28, Lista żydowskich robotników i pracowników naftowych Karpathen-Öl, 1942-1943, arkusz 25, nr 41 (również: YVA M52.140, s. 50).
Manfred Görtemaker, Panne mit Kalkül, w: ZEIT Geschichte, 6/2020, str. 94f;
Heribert Prantl, Kalte Amnestie, w: Süddeutsche Zeitung, 6/5/2018.
Thomas Sandkühler, „Endlösung in Galizien“, Bonn 1996, str. 383 i 538.