The Holocaust in the Galician Oil Belt

Kategorie: Überlebender

Jüdische Menschen, die zur Vernichtung im Holocaust vorgesehen waren, aber überlebt haben
Jewish people who were intended for extermination in the Holocaust but survived

David Manusevych (1922-?)

From left to right: Heinrich Chamaides, David Manusevych, Moische Korn

– Text / Tekst in: Deutsch English Polski

[DE] Im Frühjahr 1942 wurde der SS-Offizier Paul Blobel mit einer Geheimmission beauftragt, der „Sonderaktion 1005“. Die Alliierten hatten angekündigt, dass sie alle Verbrechen der Nazis dokumentieren und nach dem Krieg vor ein internationales Gericht bringen werden. Deshalb sollten alle Spuren der Massenmorde beseitigt werden. Alle Beteiligten wurden zu absoluter Geheimhaltung verpflichtet.

Die Kommandos der Aktion 1005 operierten vom Baltikum bis zum Balkan. Mitte Juni 1943 begann ein Kommando unter Leitung des SS-Oberscharführers Schallock mit dieser teuflischen Arbeit im Lager Janowska in Lemberg. Allein auf dem Gelände des Lagers gab es drei und um das Lager verstreut 60 Massengräber. Anfangs wurden 75, später bis zu 130 kräftige jüdische Häftling ausgesucht. Wer sich weigerte oder krank wurde, wurde sofort erschossen. 70 Schutzpolizisten übernahmen die Bewachung.

Blobel hatte angeordnet, dass die Häftlingskommandos alle zwei Wochen liquidiert und durch neue Häftlinge ersetzt werden sollten. So geschah es auch mit den ersten beiden Häftlingskommandos . Weil er aber seine Zeitvorgaben nicht einhalten könne, wandte Schallock sich an Blobel: Ein ständiges Kommando wäre effektiver, müsste nicht immer neu angelernt werden und sollte erst nach Abschluss der Arbeiten im jeweiligen Operationsgebiet erschossen werden. Blobel stimmte zu. Zu dieser dritten Gruppe von Häftlingen gehörten u.a. Leon Weliczker, Moses Korn, Heinrich Chamaides, Max Hoenig und David Manusevych.

Die Gestapo hatte Karten erstellt, die die Lage der meisten Leichenfelder ziemlich genau bestimmte. Diese Leichenfelder wurden nach und nach abgetragen. In diesen Monaten stieß man u.a. auf die Gräber der Lemberger Professoren, auf die Opfer der Ghettoliquidierung und auf alte und neue Gräber von Häftlingen des Janowska-Lagers. Je näher man der Stadt kam, um so weniger ließ sich verbergen,was hier mit Rauch und entsetzlichem Gestank verbrannt wurde . Bei weiteren Ausgrabungen nahe Lemberg stieß man auch auf Leichen von NKWD-Massakern. Schallock verstand nicht, warum das nicht propagandistisch ausgenutzt wurde. Den Entscheidern aber schien eine genaue, von dritter Seite aus betriebene Aufklärung zu gefährlich.

Im Herbst 1943 wurde die Todesbrigade dann in den Wald von Lesiniec verlegt, um dort 33 Massengräber mit jeweils etwa 500 Toten zu beseitigen: die Opfer waren Juden, sowjetische Kriegsgefangene, Invaliden, aber auch Italiener, Franzosen, Belgier und Niederländer. Da hier die exakte Lage der Massengräber nicht bekannt war, mussten die Gefangenen „Probebohrungen“ vornehmen. Wegen der ungeheuren Zahl von einzuäschernden Leichen wurde ab September 1943 eine Knochenmühle eingesetzt für die nicht verbrannten Knochen: Maschinenführer war Moses (Moische) Korn; David Manusevych assistierte ihm.

Als sich die Anzeichen mehrten, dass das Janowska-Lager liquidiert würde, beschloss die Todesbrigade, sich zu wehren und zu fliehen. Einige Häftlinge hatten sich in ihr Schicksal ergeben, aber David Manusevych und andere wollten sich nicht kampflos umbringen lassen. Am 19.11.1943 versuchten die unbewaffneten Gefangenen auszubrechen und dabei Waffen zu erbeuten. Die Flucht gelang aber nicht wie geplant: die meisten Häftlinge der Todesbrigade wurden auf der Flucht erschossen. Eine Gruppe von 26 versteckte sich auf dem Gelände des jüdischen Friedhofs. Im Mai 1944 wurden diese Flüchtlinge von der Gestapo entdeckt und alle getötet. Nur zwölf Arbeitshäftlinge der Lemberger Todesbrigade erlebten das Ende des Krieges – unter ihnen David Manusevych.

Nach dem Einmarsch der Roten Armee untersuchte eine Außerordentliche Sowjetische Kommission die Nazi-Verbrechen. Diese Kommission misstraute anfangs den Überlebenden – wer überlebt hatte, musste nach stalinistischer Denke ein Kollaborateur sein. Aber die Vielzahl übereinstimmender Berichte, die Öffnung der von den Zeugen genau lokalisierten Massengräber und schließlich die Existenz dieser eigentümlichen Maschine zum Mahlen der Knochen überzeugte die Kommission. Der Bericht des Überlebenden David Manussewitsch (Manusevych) wurde 1946 in den Nürnberger Prozessen als Beweismittel Nr. 491 eingeführt (Protokoll des 59. Tages, Hauptverhandlung, 14.2.1946, Nachmittagssitzung).

Kurzbiographie David Manusevych

[EN] In the spring of 1942, SS officer Paul Blobel was assigned a secret mission, the „Sonderaktion 1005“. The Allies had announced that they would document all Nazi crimes and bring them before an international court after the war. Therefore all traces of the mass murders were to be removed. All those involved were obliged to maintain absolute secrecy.

The commandos of Action 1005 operated from the Baltic to the Balkans. In mid-June 1943, a command led by SS-Oberscharführer Schallock began this diabolical work in the Janowska camp in Lemberg. There were three mass graves on the camp grounds alone and 60 scattered around the camp. Initially 75, later up to 130 strong Jewish prisoners were selected. Anyone who refused or became ill was immediately shot. 70 Schutzpolizisten took over the guarding.

Blobel had ordered that the prisoner squads be liquidated every two weeks and replaced by new prisoners. This was what happened with the first two prisoner detachments. However, because he could not keep to his time schedule, Schallock turned to Blobel: a permanent detachment would be more effective, would not have to be retrained every time, and should only be shot after the work in the respective area of operations had been completed. Blobel agreed. This third group of prisoners included Leon Weliczker, Moses Korn, Heinrich Chamaides, Max Hoenig and David Manusevych.

The Gestapo had produced maps that determined the location of most of the corpse fields fairly accurately. These mortuary fields were removed one by one. During these months, the graves of Lviv professors, victims of the ghetto liquidation and old and new graves of Janowska Camp inmates were found, among others. The closer they came to the city, the less it was possible to hide what has been burned here with smoke and horrible stench. During further excavations near Lviv, the bodies of NKVD massacres were also discovered. Schallock did not understand why this was not propagandistically exploited. The decision-makers, however, thought that a precise investigation by a third party was too dangerous.

In the autumn of 1943, the death brigade was then moved to the Lesiniec forest to remove 33 mass graves, each containing about 500 dead: the victims were Jews, Soviet prisoners of war, invalids, but also Italians, French, Belgians and Dutch. As the exact location of the mass graves was not known here, the prisoners had to carry out „test drillings“. Because of the enormous number of corpses to be cremated, a bone mill was used from September 1943 on for the unburned bones: The machine operator was Moses (Moische) Korn; David Manusevych assisted him.

When there were increasing signs that the Janowska camp was being liquidated, the death brigade decided to defend itself and flee. Some prisoners had surrendered to their fate, but David Manusevych and others did not want to be killed without a fight. On 19.11.1943 the unarmed prisoners tried to break out and seize weapons. But the escape did not succeed as planned: most of the prisoners of the death brigade were shot while trying to escape. A group of 26 hid on the grounds of the Jewish cemetery. In May 1944 these refugees were discovered by the Gestapo and all were killed. Only twelve labour prisoners of the Lviv Death Brigade experienced the end of the war – among them David Manusevych.

After the invasion of the Red Army, an Extraordinary Soviet Commission investigated Nazi crimes. This commission initially distrusted the survivors – whoever survived had to be a collaborator according to Stalinist thinking. But the commission was convinced by the large number of concurring reports, the opening of the mass graves precisely located by the witnesses and finally the existence of this peculiar machine for grinding bones. The report of the survivor David Manussewitch (Manusevych) was introduced in 1946 in the Nuremberg Trials as evidence no. 491 (minutes of the 59th day, main hearing, 14.2.1946, afternoon session).

short biography David Manusevych

[PL] Wiosną 1942 r. oficer SS Paul Blobel został przydzielony do tajnej misji „Sonderaktion 1005“. Alianci zapowiedzieli, że wszystkie zbrodnie nazistowskie będą dokumentowane, a po wojnie przedstawione międzynarodowemu trybunałowi. Dlatego wszelkie ślady masowych mordów musiały zostać usunięte, a wszyscy biorący w tym udział zobowiązani do zachowania absolutnej tajemnicy.

Komanda działające w ramach Akcji 1005 operowały od Bałtyku po Bałkany. W połowie czerwca 1943 r. jedno takie komando pod dowództwem SS-Oberscharführera Schallocka rozpoczęło tę diaboliczną pracę w obozie Janowska we Lwowie. Na terenie samego obozu znajdowały się trzy masowe groby i 60 rozproszonych wokół niego. Początkowo wybrano 75, później aż 130 silnych więźniów żydowskich. Każdy, kto odmówił udziału lub zachorował, został natychmiast rozstrzelany. Dozór nad więźniami przejęło 70 funkcjonariuszy Schupo.

Blobel nakazał likwidowanie więźniów z komand co dwa tygodnie i zastępowanie ich nowymi więźniami. Tak było w przypadku dwóch pierwszych grup. Ponieważ jednak Schallock nie mógł dotrzymać swojego harmonogramu, zwrócił się do Blobela: Stałe komando byłoby bardziej skuteczne, nie musiano by je za każdym razem przyuczać, a powinno zostać rozstrzelane dopiero po zakończeniu prac na danym obszarze działania. Blobel się zgodził. Do tej trzeciej grupy więźniów należeli Leon Weliczker, Moses Korn, Heinrich Chamaides, Max Hoenig i David Manusevych.

Gestapo opracowało mapy, które dość dokładnie określiły położenie większości pól zwłok. Miejsca te były odkopywane jedno po drugim. W ciągu miesięcy odnaleziono m.in. groby lwowskich profesorów, ofiar likwidacji getta oraz stare i nowe groby więźniów obozu Janowska. Im bliżej było do miasta, tym mniej można było ukryć to, co tu spalano, z powodu dymu i strasznego smrodu. Podczas dalszych wykopalisk w pobliżu Lwowa odkryto również ciała z masakr NKWD. Schallock nie rozumiał, dlaczego nie wykorzystano tego propagandowo. Decydenci uznali

jednak, że dokładne dochodzenie przeprowadzone przez stronę trzecią byłoby zbyt niebezpieczne.

Jesienią 1943 r. Brygada Śmierci została przeniesiona do Lasu Lesinieckiego w celu usunięcia 33 masowych grobów, z których każdy zawierał około 500 zmarłych: ofiarami byli Żydzi, jeńcy sowieccy, inwalidzi, ale także Włosi, Francuzi, Belgowie i Holendrzy. Ponieważ dokładna lokalizacja masowych grobów nie była tu znana, więźniowie musieli wykonać „próbne wykopy“. Ze względu na ogromną ilość zwłok do spalenia, od września 1943 r. wykorzystywano młyn do kości, tych które nie zostały całkowicie spalone : operatorem maszyny był Mojżesz (Moische) Korn; asystował mu David Manusevych.

Gdy pojawiało się coraz więcej oznak planowanej likwidacji obozu Janowska, Brygada Śmierci postanowiła się bronić i uciekać. Część więźniów poddała się swojemu losowi, ale Dawid Manusewicz i inni nie chcieli zostać zabici bez walki. W dniu 19.11.1943 r. nieuzbrojeni więźniowie próbowali uwolnić się i przy tym zdobyć broń. Ucieczka nie przebiegła jednak zgodnie z planem: większość więźniów Brygady została zastrzelona podczas próby ucieczki. Grupa 26 osób ukryła się na terenie cmentarza żydowskiego. W maju 1944 r. Gestapo odkryło uciekinierów i wszyscy zostali zabici. Tylko dwunastu więźniów lwowskiej Brygady Śmierci dożyło końca wojny – wśród nich Dawid Manusewycz.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej, Nadzwyczajna Komisja Sowiecka zbadała zbrodnie nazistowskie. Komisja ta początkowo nie ufała ocalałym – ten, kto przeżył, musiał być, w myśl stalinowskiego myślenia, kolaborantem. Komisję przekonała jednak duża liczba zbieżnych sprawozdań, otwarcie masowych grobów dokładnie zlokalizowanych przez świadków i wreszcie istnienie tej swoistej maszyny do mielenia kości. Raport ocalałego Dawida Manussewitscha (Manuszewicza) został przedstawiony w 1946 roku w procesach norymberskich jako dowód nr 491 (protokół z 59. dnia, rozprawa główna, 14.2.1946, sesja popołudniowa).

krótka biografia Davida Manusevycha

The captured bone mill
(BArch_digital_B162_Janowska-007, soviet tab page)

Józef Lipman (1931)

 – Text / Tekst in Deutsch / English / Polski

[DE] Józef Lipman, Mensch, Jude, der statt eine schöne Kindheit zu erleben tagtäglich in dem von Deutschen besetzten Borysław um sein Leben kämpfen musste, hat den Holocaust überlebt. Nach dem Krieg ist er mit seinen Eltern nach Wałbrzych (Waldenburg) übersiedelt. In seine Geburtsstadt, die so sehr mit den Erinnerungen an schlimmste Erlebnisse verbunden ist, ist er erst nach 68 Jahren zurückgekommen, begleitet von Aktiven der Aktion Sühnezeichen Friedensdienste (ASF). Seine berührende Kindheitsgeschichte wurde dann Thema in der Ausstellung „Eine Geschichte von Vernichtung und Überleben. Der Holocaust im galizischen Erdölrevier.“

Kurzbiographie    Kurzbiographie Jozef Lipman
Erinnerungen an eine unkindliche Kindheit  Rede in Görlitz 2007

After the war: student in Wroclaw

2015 Boryslaw

2010: Józef with Klaus

[EN] Józef Lipman, human being: a Jew, who instead of living a beautiful childhood had to fight for his life every day in the German-occupied Borysław, survived the Holocaust. After the war he moved with his parents to Wałbrzych (Waldenburg). He did not return to his native town, which is so closely linked to the memories of the worst experiences, until after 68 years, accompanied by activists of the Action Reconciliation Service for Peace (ARSP/ASF). His touching childhood story then became a topic in the exhibition „A Story of Destruction and Survival. The Holocaust in the Galician Oil Belt“.

Short biography  short biography Jozef Lipman
Memories of a lost childhood  speech in Goerlitz 2007

[PL] Józef Lipman, człowiek, Żyd, który zamiast cieszyć się pięknym dzieciństwem musiał w okupowanym przez Niemców Borysławiu, codziennie walczyć o swoje życie, ale przeżył. Po wojnie został wraz z rodzicami przesiedlony do Wałbrzycha. Do miasta urodzenia, które tak mocno łączy się z najstraszniejszymi przeżyciami, wrócił po raz pierwszy dopiero po 68 latach. Towarzyszyli mu w czasie tej wizyty aktywiści z Akcji Znaku Pokuty Służby dla Pokoju (ASF). Jego poruszająca historia wojenna stała się tematem wystawy ”Historia Zagłady i przeżycia. Holokaust w Galicyjskim Okręgu Naftowym”.

Krótka biografia    Krótka biografia Józefa Lipmana
„Wspomnienia straconego dzieciństwa“    Wystąpienie w Görlitz 2007 r.

Alfred Schreyer (1922-2015)

Alfred with his parents

After the war

 

 

 

 

 

 

 

 – Text / Tekst in Deutsch / English / Polski

[DE] „Der letzte Jude von Drohobytsch“ – so lautet der Titel eines sehenswerten Films von Paul Rosdy über Alfred Schreyer, den letzten Vorkriegsjuden dieser galizischen Stadt, Schüler des Schriftstellers und Malers Bruno Schulz. Vater, Mutter und viele Verwandten wurden während der Nazi-Herrschaft ermordet – er selbst überlebte Zwangsarbeit, Konzentrationslager und Todesmarsch. Nach dem Krieg wurde er Sänger und Violonist in einem Kinofoyer-Orchester, und Musiklehrer. Seine russische Frau Ludmilla hielt auch während der antisemitischen Repressionen in der Sowjetunion zu ihm. Nach dem Ende der Sowjetunion blieb er in Drohobycz, während seine Kinder nach Deutschland auswanderten. Seine völkerverbindenden Konzerte in Polen, der Ukraine, Deutschland und anderen Ländern machten ihn berühmt: Alfred Schreyer sprach und sang in Jiddisch, Ukrainisch, Polnisch, Deutsch, Russisch und Hebräisch. Er war in einer Person heimatverbundener Jude, Kosmopolit und Humanist. Welch ein Leben, was für ein Mensch!
Kurzbiographie Alfred Schreyer
Schreyer über die Massenerschiesungen im Bronnitzer Wald
Konzert 2010 in Berlin

[EN] The last Jew of Drohobytsch“ is the title of a worth seeing film by Paul Rosdy about Alfred Schreyer, the last pre-war Jew in this Galician city, a pupil of the writer and painter Bruno Schulz. Father, mother and many relatives were murdered during the Nazi regime – he himself survived forced labor, concentration camps and death marches. After the war he became a singer and violonist in a cinema foyer orchestra, and music teacher. His Russian wife Ludmilla also stood by him during anti-Semitic repressions in the Soviet Union. After the end of the Soviet Union he stayed in Drohobycz while his children emigrated to Germany. His people-uniting concerts in Poland, Ukraine, Germany and other countries made him famous: Alfred Schreyer spoke and sang in Yiddish, Ukrainian, Polish, German, Russian and Hebrew. He was a Jew, cosmopolitan and humanist in one person. What a life, what a person!
short biography Alfred Schreyer
The mass shootings in the Bronica Forest
Alfred Schreyer sings the Polish tango in Lviv, 2007   

[PL] „Ostatni Żyd z Drohobycza“ to tytuł wartego obejrzenia filmu Paula Rosdy’ego o Alfredzie Schreyerze, ostatnim przedwojennym Żydzie w tym galicyjskim mieście, uczniu pisarza i malarza Brunona Schulza. Ojciec, matka i wielu krewnych zostało zamordowanych w czasach reżimu nazistowskiego – on sam przeżył pracę przymusową, obozy koncentracyjne i Marsz Śmierci . Po wojnie został wokalistą i skrzypkiem orkiestry filmowej i nauczycielem muzyki. Jego rosyjska żona Ludmilla wspierała go również podczas antysemickich represji w Związku Radzieckim. Po rozpadzie Związku Radzieckiego pozostał w Drohobyczu, chociaż jego dzieci wyemigrowały do Niemiec. Sławę przyniosły mu jednoczące narody koncerty w Polsce, na Ukrainie, w Niemczech i innych krajach: Alfred Schreyer mówił i śpiewał w języku jidysz, ukraińskim, polskim, niemieckim, rosyjskim i hebrajskim. Był Żydem, kosmopolitą i humanistą w jednej osobie. Co za życie, co za człowiek!
krótka biografia Alfreda Schreyera
Masowe rozstrzelania w Lesie Bronickim
Koncert w Krakowie, 2011 r.

Abiturzeugnis 1940

1949 Heirat Alfred und Ludmilla

06/2014: Besuch bei Alfred Schreyer

2015

 

Chaim Segal (1929-2016)

Boryslaw, 1944: Exhumierung

Cover „Chaim heißt Leben“

 – Text / Tekst in Deutsch / English / Polski

[DE] Die Kindheit Chaim Segals endete plötzlich, als die deutsche Wehrmacht 1941 in Boryslaw einmarschierte. 70 Jahre lang konnte und wollte er nicht über seine Erlebnisse sprechen, um niemanden zu belasten. Mit 83 Jahren brach er sein Schweigen – seine Kinder und Enkelkinder „müssen wissen, was geschehen ist, denn sie gehören zu der Generation, die die Zukunft friedlich gestalten soll“.   Kurzbiographie Chaim Segal

[EN] Chaim Segal’s childhood ended suddenly when the German Wehrmacht invaded Boryslaw in 1941. For 70 years he could not and did not want to talk about his experiences in order not to burden anyone. At the age of 83 he broke his silence – his children and grandchildren „must know what happened, because they belong to the generation that is to shape the future peacefully“.  short biography Chaim Segal

[PL] Dzieciństwo Chaima Segala zakończyło się nagle, gdy w 1941 roku niemiecki Wehrmacht wkroczył do Borysławia. Przez 70 lat nie mógł i nie chciał mówić o swoich przeżyciach, aby nikogo nimi nie obciążać. W wieku 83 lat przerwał milczenie – jego dzieci i wnuki “ powinny wiedzieć, co się stało, ponieważ należą do pokolenia, które ma pokojowo kształtować przyszłość“.   krótka biografia Chaim Segal

Bernard Mayer (1928-)

 – Text / Tekst in Deutsch / English / Polski

[DE] Bernard Mayer überlebte den Holocaust in Drohobycz: die Zwangsarbeit in den Städtischen Werkstätten und das Versteck in einem Erdbunker unter dem Haus des Ukrainers Ivan Bur. Sein Buch „Entombed“ (Lebendig begraben) ist ein eindrucksvoller und detaillierter Bericht eines Überlebenden.  Kurzbiographie Bernard Mayer

[ENBernard Mayer survived the Holocaust in Drohobycz: forced labor in the municipal workshops and hiding in an earth bunker under the house of the Ukrainian Ivan Bur. His book Entombed is an impressive and detailed account of a survivor.  short biography Bernard Mayer

[PL] Bernard Mayer przeżył Holokaust w Drohobyczu: najpierw pracując przymusowo w Warsztatach Miejskich, a potem ukrywając się w bunkrze ziemnym pod domem Ukraińca Iwana Bura. Jego książka „Entombed“ ( Pogrzebany za życia) jest poruszającą i szczegółową kroniką tego czasu, pisaną przez człowieka, któremu udało się przeżyć  krótka biografia Bernard Mayer